સાહિત્યિક પત્રકારિતા- સવાલ સિર્ફ પાઠકોં કા નહીં

ઉમેશ ચતુર્વેદી
પચાસ કરોડ઼ હિંદી ભાષિયોં કે દેશ મેં અગર હિંદી કી સબસે લોકપ્રિય પત્રિકા હંસ બારહ હજાર કે આસપાસ હી બિકતી હો તો, હિંદીભાષિયોં કે સાહિત્યિક સંસાર પર સવાલ ઉઠેંગે હી। કિસી ભી ભાષા કી રચનાશીલતા કી સબસે બેહતર પ્રતિનિધિ ઉસકી સાહિત્યિક પત્રિકાઍં હી હોતી હૈં। નિશ્ચિત તૌર પર ઇસ મોર્ચે પર હિંદી કા પૂરા પરિદृશ્ય નિરાશાજનક હૈ। હિંદી કી લોકપ્રિય પત્રકારિતા મેં જિસ તરહ દૈનિક અખબારોં કી ભૂમિકા બઢ઼તી જા રહી હૈ, વહ નિશ્ચિત તૌર પર હિંદી કે લિઍ બેહતર સંકેત તો હૈ। લેકિન ઇસ લોકપ્રિયતા કે બરક્સ હિંદી મેં કમ સે કમ સાહિત્યિક પત્રકારિતા કો લેકર પાઠકોં મેં સંસ્કાર વિકસિત નહીં હો પાઍ હૈં। હિંદી મેં જબ ભી ઇસકી તરફ ધ્યાન દિયા જાતા હૈ, સબસે પહલા ધ્યાન રાજભાષા કો લેકર સરકારી ઉદાસીનતા કી ઓર હી જાતા હૈ। રાજભાષા બનને કે બાવજૂદ નીતિ નિયંતાઓં ઔર સત્તા વિમર્શ મેં હિંદી કી ભૂમિકા વૈસી નહીં હો પાઈ હૈ, જૈસી અંગ્રેજી કી હૈ। રચનાશીલતા ઔર રચનાત્મકતા સે જુડ઼ે વિમર્શ કો લેકર હિંદીભાષી રાજ્યોં કો છોડ઼ દેં તો કેંદ્રીય સ્તર પર હિંદી સાપેક્ષ માહૌલ અભી બનના બાકી હૈ। લેકિન સિર્ફ ઇસી વજહ સે યહ માન લિયા જાય કિ હિંદી કે લિઍ સાહિત્યિક પત્રકારિતા કા માહૌલ નહીં રહા તો યહ નિષ્કર્ષ અધૂરા હી માના જાઍગા।
હિંદી મેં આજ ભી લોકપ્રિય કિતાબોં કા સંસ્કરણ હજાર સે દો હજાર તક હી હોતા હૈ। સાહિત્યિક પત્રકારિતા પર ચર્ચા કે વક્ત હિંદી પ્રકાશન જગત કી ઉદાસીનતા પર ભી ધ્યાન જાના સહજ હી હૈ। યહ સચ હૈ કિ હિંદી કી કમાઈ ખાને વાલે પ્રકાશકોં ને ભી હિંદી કે સાહિત્યિક સંસ્કાર કો વિકસિત કરને મેં કોઈ ખાસ યોગદાન નહીં દિયા। આજાદી કે તત્કાલ બાદ ચૂંકિ માહૌલ રાષ્ટ્રીયતા સે ઓતપ્રોત થા, લિહાજા ઉસ વક્ત હિંદી કે લિઍ સોચને-મરને વાલે લોગ થે। ઉસ માહૌલ કા હી અસર થા કિ ઉસ વક્ત હિંદી મેં સાહસિક પહલ કરને કી જિદ્દ કા બોલબાલા થા। લેકિન જૈસે-જૈસે ઉદારીકરણ કી તરફ હમારે કદમ બઢ઼તે ગઍ, હિંદી કી રચનાશીલતા કો લેકર જિદ્દીપન મેં કમી આતી ગઈ। સાહસિક પહલ તો અબ સિર્ફ અંગ્રેજી કી હી બાત હૈ। યહ કહના કિ સિર્ફ ઇસકે ચલતે હી હિંદી મેં લોકપ્રિય સાહિત્યિક પત્રકારિતા કે ક્ષિતિજ કા ફૈલાવ નહીં હુઆ તો યહ ભી અતિશયોક્તિ હી હોગી। હાલાંકિ યહ ભી ઍક કારણ જરૂર હો સકતા હૈ।
આજ હિંદી કે કુછ ઉત્સાહી કાર્યકર્તા તર્ક દેતે નહીં થક રહે હૈં કિ જબ ભાસ્કર, જાગરણ, અમર ઉજાલા, રાજસ્થાન પત્રિકા, હિંદુસ્તાન, સરસ સલિલ, પ્રતિયોગિતા દર્પણ, ગृહશોભા લાખોં કી સંખ્યા મેં બિક સકતે હૈં તો હિંદી કી કોઈ સાહિત્યિક પત્રિકા ક્યોં સાત સે દસ હજાર કી સંખ્યા તક ભી નહીં પહુંચ પાતી। લેકિન યહ તર્ક ભી ઍકાંગી હી હૈ। ક્યોંકિ જો સામગ્રી સરસ સલિલ મેં છપ સકતી હૈ, વહ કિસી સાહિત્યિક પત્રિકા કી સામગ્રી નહીં હો સકતી। દરઅસલ હર પ્રકાશન ઔર વિષય વિશેષ કા અપના અનુશાસન હોતા હૈ। બચ્ચોં કી પત્રિકા મેં સમોસે બનાને કી વિધિયાં યા ફિર લિપસ્ટિક લગાને કે તરીકે કી જાનકારી નહીં દી જા સકતી। વૈસે હી મહિલા પત્રિકાઓં મેં રાજનીતિક ભંડાફોડ઼ કી સામગ્રી દેના ભી અટપટા હી લગેગા। કુછ યહી હાલત સાહિત્યિક પત્રકારિતા કી ભી હૈ। વહાં હર તરહ કી સામગ્રી દેના સંભવ હી નહીં હોગા। ઐસે મેં કિસી સાહિત્યિક પત્રિકા કી કિસી લોકપ્રિય પત્રિકા સે તુલના હી બેમાની હોગા। લેકિન દિલ્લી મેં હાલ હી મેં હુઈ ઐસી ઍક ગોષ્ઠી મેં ઐસી તુલના કી ગઈ તો હંગામા મચ ગયા।
હિંદી મેં સાહિત્યિક પત્રકારિતા કે સામને આજ પ્રસાર કા જો સંકટ દિખ રહા હૈ, ઉસકે દો કારણ હૈં। પહલા તો વિચારશીલતા કો ભૌતિક યાની આર્થિક પ્રશ્રય દેને વાલે ઉદાર હાથોં કી કમી હો ગઈ હૈ। ઉદારીકરણ કે દૌર મેં ઇસ તથ્ય પર ગૌર ફરમાને કી કહીં જ્યાદા જરૂરત હૈ। વૈચારિકતા સે ઓતપ્રોત સાહસિક પહલ કરને વાલે લોગોં કી કમી ભી હમારે ઇસ પિછડ઼ેપન કે લિઍ જિમ્મેદાર હૈ। વૈસે તો હર તરહ કી પત્રકારિતા પાઠક કેંદ્રિત હી હોતી હૈ। લેકિન સાહિત્યિક પત્રકારિતા પર પાઠક કો સંસ્કારિત કરને ઔર વૈચારિકતા સે લૈસ કરને કી જિમ્મેદારી ભી હોતી હૈ। વૈસે યહ કામ ક્ષેત્ર વિશેષ કે નિયંતાઓં ઔર ભાષા કી કમાઈ ખાને વાલે વર્ગ કા ભી હૈ, તાકિ વે અપની ભાષા કો જિમ્મેદાર ઔર વૈચારિક રચનાશીલતા કા વાહક બના સકેં। દુર્ભાગ્ય સે ઇસ મોર્ચે પર કોઈ કામ નહીં હુઆ હૈ। જાહિર હૈ કિ પાઠકીય સંસ્કારહીનતા ભી આજ સાહિત્યિક પત્રકારિતા કી રાહ મેં રોડ઼ા બનકર ખડ઼ી હૈ। જિસ અંગ્રેજી મેં કિતાબોં કી બિક્રી કે આંકડ઼ે ગિનાતે હમ અપની હિંદી મેં ઐસે ભવિષ્ય કી ચિંતા કરતે રહતે હૈં, પૈસા, પાઠકીયતા ઔર ઉદારીકરણ કે બાવજૂદ વહાં ભી સાહિત્યિક પત્રકારિતા કી કોઈ બહુત જ્યાદા બેહતર સ્થિતિ નહીં હૈ। વહાં ભી અગર કલા અકાદમિયાં યા ટ્રસ્ટ ઔર વિશ્વવિદ્યાલય મદદ નહીં કરતે તો ગ્રાંટા યા ન્યૂયાર્કર જૈસી પત્રિકાઓં કે સહજ પ્રકાશન કા અનુમાન ભી નહીં લગાયા જા સકતા। જબકિ ભારત મેં હી અંગ્રેજી કી કિસી કિતાબ કા પાંચ હજાર સે જ્યાદા કા સંસ્કરણ નિકલતા હૈ।
તો ક્યા યહ માન લિયા જાય કિ હિંદી કી સાહિત્યિક પત્રકારિતા મેં સર્વત્ર ઘટાટોપ અંધેરા હી અંધેરા હૈ। ફિલહાલ ભલે હી ઐસા લગ રહા હો, લેકિન સચ તો યહ હૈ કિ ઍક બાર ફિર હિંદી કી કમાઈ ખા રહે લોગોં પર હી ઇસ અંધેરે સે બાહર નિકલને કી જિમ્મેદારી હૈ। બડ઼ે અખબાર સમૂહ, સંસ્થાનિક ઘરાને ઔર વિશ્વવિદ્યાલય અગર પૂંજી કા આધાર મુહૈયા કરાઍં તો હિંદી સાહિત્યિક પત્રરકારિતા મેં રચનાશીલતા કો નયા આયામ મિલેગા। તબ શાયદ હમેં પાઠકોં કા રોના ન રોને કા કોઈ કારણ ભી નહીં રહ પાઍગા।

ભલા હો હમ હિંદી વાલોં કા

ઉમેશ ચતુર્વેદી
રાજધાની દિલ્લી મેં ઇન દિનોં તકરીબન રોજ હી કહીં હલકી ઔર તેજ બારિશ હો જાતી હૈ। બરસાતી ફુહારોં કે બીચ મૌસમ મેં ઠંડક કા અહસાસ હોના સ્વાભાવિક હૈ। લેકિન યહાં રાજભાષા કે સાહિત્યિક ગલિયારે મેં ઇન દિનો ગરમી કી તાસીર કુછ જ્યાદા હી મહસૂસ કી જા રહી હૈ। ગરમી કી વજહ બના હૈ દેશ કે સબસે પ્રતિષ્ઠિત સાહિત્યિક સંસ્થાન ભારતીય જ્ઞાનપીઠ કી પત્રિકા નયા જ્ઞાનોદય મેં પ્રકાશિત શહર મેં કર્ફ્યૂ કે ઉપન્યાસકાર વિભૂતિ નારાયણ રાય કા ઍક ઇંટરવ્યૂ। જિસમેં ઉન્હોંને હિંદી કી કુછ લેખિકાઓં કી આત્મકથાઓં કે બહાને અસંસદીય કિસ્મ કી ટિપ્પણી કર દી હૈ। ચૂંકિ વિભૂતિ નારાયણ રાય ગાંધી જી કે નામ પર બને અંતરરાષ્ટ્રીય હિંદી વિશ્વવિદ્યાલય કે કુલપતિ ઔર ઉત્તર પ્રદેશ કૈડર કે પૂર્વ પુલિસ અધિકારી હૈં, ઇસલિઍ ઉનકી લાનતેં-મલામતેં કા દૌર તેજ હો ગયા હૈ। હિંદી કે અતિજનવાદી ઍક્ટિવિસ્ટ પત્રકારોં, લેખકોં ઔર સંસ્કृતિકર્મિયોં કા ગ્રુપ રાય કો હિંદી વિશ્વવિદ્યાલય સે બર્ખાસ્ત કરાને કો લેકર અભિયાન જારી રખે હુઍ હૈ।
ઇસ લડ઼ાઈ કો લેકર બહસબાજિયોં કા દૌર તેજ હૈ। ક્યા ગલત હૈ ઔર ક્યા સહી, ઇસ પર વિચાર કિયા જાના યહાં ઉદ્દેશ્ય ભી નહીં હૈં। ઇસ પૂરે બહસ મેં ઍક તથ્ય પર ધ્યાન નહીં દિયા ગયા કિ યહ મસલા ઉછલા કૈસે। દરઅસલ રાય કે ઇંટરવ્યૂ કો લેકર સબસે પહલે અપની આક્રામકતા કે લિઍ મશહૂર અંગ્રેજી અખબાર ઇંડિયન ઍક્સપ્રેસ ને ખબર બનાઈ। અગસ્ત મહીને કે પહલે દિન ઇસ ખબર કે છપને સે કરીબ હફ્તાભર પહલે સે નયા જ્ઞાનોદય કા અંક બાજાર મેં મૌજૂદ થા। લેકિન ઉસે કિસી ને નોટિસ નહીં લિયા, નોટિસ લિયા ભી ગયા તો તબ, તબ ઍક્સપ્રેસ મેં યહ ખબર સાયા હુઈ। તબ સે દેશ કે અતિ જનવાદી સાહિત્યિક-સાંસ્કृતિક ખેમે કા હરાવલ દસ્તા વિભૂતિ નારાયણ રાય કે ખિલાફ પિલ પડ઼ા હૈ। ઐસા કૈસે હો સકતા હૈ કિ હિંદી મેં ઍક્ટિવિસ્ટ કી ભૂમિકા નિભા રહે ઇસ હરાવલ દસ્તે કે કિસી સદસ્ય કી નજર મૂલ હિંદી મેં હિંદી કી પ્રમુખ સાહિત્યિક પત્રિકાઓં મેં શુમાર નયા જ્ઞાનોદય પર નહીં પડ઼ી હોગી। ઉનકી નજર મેં વિભૂતિ કા ઇંટરવ્યૂ વિવાદાસ્પદ તભી બના, જબ ઍક્સપ્રેસ મેં ઇસકી ખબર હુઈ। યહાં ઇસ તથ્ય પર ભી ધ્યાન દિઍ જાને કી જરૂરત હૈ કિ ક્યા ઍક્સપ્રેસ કા રિપોર્ટર હિંદી કી પત્રિકાઓં સે ઉતને હી સહજ તરીકે સે બાબસ્તા હોતે હૈં, જિતના વે અંગ્રેજી પ્રકાશનોં કે સાથ હોતે હૈં। અગર ઐસા હૈ તો હિંદી કે લિઍ યહ સુખદ બાત હૈ। લેકિન ઇસકી ઉમ્મીદ કમ હી નજર આતી હૈ। જાહિર હૈ ઐસે મેં શક કી સૂઈ જ્ઞાનપીઠ કે આકાઓં પર ભી ઉઠતી હૈ કિ કહીં પત્રિકા કો ચર્ચા મેં લાને કે લિઍ ઉન્હોંને હી ઇસ ઇંટરવ્યૂ કી કॉપી ઍક્સપ્રેસ રિપોર્ટર કો મુહૈયા કરાઈ હો।
ઇસ મસલે પર પૂરી બહસબાજી ઔર ઉઠાને-ગિરાને કી સાહિત્યિક-સાંસ્કृતિક પહલવાની મેં હિંદી-અંગ્રેજી કા મુદ્દા શામિલ કરના પ્રગતિવાદિયોં કો બુરા લગ સકતા હૈ। લેકિન હકીકત યહી હૈ। ઇસ મુદ્દે ને અંગ્રેજી માનસિકતા કો હિંદી વાલોં કા મજાક ઉડ઼ાને કા બૈઠે-બિઠાઍ મૌકા હી દે દિયા હૈ। જૈસા કી ટેબલાયડ પત્રકારિતા કા ચરિત્ર હૈ, અંગ્રેજી કે ઍક નવેલે ટેબલાયડ અખબાર ને ઇસ પૂરે મસલે કો ચટખારે લેકર તફસીલ સે પ્રકાશિત કિયા। અગર ઇતના હી હોતા તો ગનીમત થી। લેકિન લગે હાથોં ઉસને ટિપ્પણી ભી કર દી કિ હિંદી વાલોં કે ઇસી ચરિત્ર કે હી ચલતે હિંદી કી યહ હાલત બની હુઈ હૈ। યાની હિંદી આજ ભી અગર ચેરી કી ભૂમિકા મેં હૈ તો ઉસ અંગ્રેજી અખબાર કે મુતાબિક વિભૂતિ જૈસે લોગોં કી સતહી ટિપ્પણિયાં ઔર ઉસ પર બવાલ મચાને વાલે પ્રગતિવાદિયોં કી આપસી જોરઆજમાઇશ કા ભી હાથ હૈ। લગે હાથોં ઉસ અખબાર ને હિંદી વાલોં કો સુઝાવ ભી દે ડાલા કિ હિંદી કો આગે લે જાના હૈ તો ઐસી ઓછી હરકતોં સે બચો। હિંદી વાલે ચાહે જિતના ક્રાંતિકારી બનને કા દાવા કરેં, અપને ભાષાઈ સ્વાભિમાન કી ચર્ચા કરેં, લેકિન હકીકત યહી હૈ કિ આપસી સિરફુટૌવ્વલ મેં ઉસ્તાદી કી તુલના મેં ભાષાઈ સ્વાભિમાન કમ હી હૈ। ચૂંકિ અંગ્રેજી ઠહરી દેશ કે અસલ રાજકાજ કી ભાષા - નીતિ નિયંતાઓં કે સોચને-વિચારને કી ભાષા, લિહાજા ઉન્હેં અંગ્રેજી કે ઉસ ટેબલॉયડ અખબાર કે સુઝાવોં સે કોઈ પરેશાની નહીં હૈ। ઉલટે ઉન્હેં યે સુઝાવ અચ્છે લગ રહે હૈં। ભલા હો હમ હિંદી વાલોં કા ....
સાહિત્યિક ઔર સાંસ્કृતિક હલકોં મેં જબ ભી કિસી સમસ્યા કી ચર્ચા હોતી હૈ, રાજનીતિ કો દોષી ઠહરાને કા ખેલ ચાલૂ હો જાતા હૈ। રાજનીતિ દોષી હૈ ભી, લેકિન સબસે બડ઼ી બાત યહ હૈ કિ અભિવ્યક્તિ કી સ્વતંત્રતા કે ચલતે રાજનીતિ પર સવાલ ખડ઼ે કરના આસાન હૈ। ઇક્કા-દુક્કા ઘટનાઓં કો છોડ઼ દેં, તો રાજનીતિ હમારી જિંદગી મેં ઇતના સ્પેસ મુહૈયા જરૂર કરાતી હૈ કિ આપ ઉસકી આલોચના કર સકેં। લેકિન ક્યા ઇતના સ્પેસ હમારે સાંસ્કृતિક ઔર સાહિત્યિક હલકોં મેં હૈ...નિશ્ચિત તૌર પર ઇસકા જવાબ ના મેં હૈ। સંસ્કृતિ ઔર સાહિત્ય કે મસલે પર અગર કિસી કી ઓર ઉંગલી ઉઠતી હૈ તો ઉસકે પીછે અધિકાંશ વક્ત નિતાંત નિજી સ્વાર્થ ઔર અપના બદલા ચુકાને કી ભાવના હોતી હૈ। સાહિત્યિક કृતિયોં કી આલોચના કે પીછે ભી યહી ધારણા કામ કર રહી હોતી હૈ। સાહિત્યિક ઔર સાંસ્કृતિક આલોચનાઓં કો સ્વસ્થ અંદાજ મેં લિયા ભી નહીં જાતા। સ્વસ્થ આલોચક સે દુશ્મન કી તરહ વ્યવહાર કિયા જાને લગતા હૈ। ઐસે મેં ફિર કૈસે હોગા અપની હિંદી કા વિકાસ....સોચના તો હમેં હી પડ઼ેગા। લેકિન સબસે બડ઼ા સવાલ યહ હૈ કિ ક્યા હમ ઐસી વૈચારિક મુઠભેડ઼ોં કે લિઍ તૈયાર હૈં। હિંદી મેં ઇન દિનોં જારી પહલવાની કે ખેલ સે ઐસા તો નહીં હી લગ રહા।

પ્રથમ ચંદ્રયાન પુરસ્કાર કથાકાર શેખર જોશી કો

હિંદી કે લબ્ધ પ્રતિષ્ઠિત કથાકાર શેખર જોશી કો માનિક દફ્તરી જ્ઞાનવિભા ટ્રસ્ટ કે પ્રથમ ચંદ્રયાન પુરસ્કાર- 2010 સે નવાજા જાયેગા। ઍક પ્રેસ વિજ્ઞપ્તિ મેં પ્રબંધ ન્યાસી ધનરાજ દફ્તરી ને બતાયા હૈ કિ નયી કહાની મેં સામાજિક સરોકારોં કા પ્રતિબદ્ધ સ્વર જોड़ને વાલે શેખર જોશી કો પુરસ્કાર સ્વરુપ 31000 રુપયે કી રાશિ ભેંટ કી જાઍગી। પુરસ્કાર સમોરાહ કોલકાતા કે ભારતીય ભાષા પરિષદ્ મેં રવિવાર 18 જુલાઈ કો આયોજિત હોગા। ઇસ સમારોહ કી અધ્યક્ષતા ભારતીય ભાષા પરિષદ્ કે નિદેશક ડાક્ટર વિજય બહાદુર સિંહ કરેંગે જબકિ જાને-માને આલોચક ડॉક્ટર શિવકુમાર મિશ્ર મુખ્ય વક્તા કે તૌર પર કાર્યક્રમ મેં શિરકત કરેંગે। ઇસ અવસર પર શેખર જોશી કી પ્રચલિત કહાની દાજ્યૂ કા પાઠ પત્રકાર પ્રકાશ ચંડાલિયા કરેંગે। સિતમ્બર १९३२ મેં અલ્મોડ઼ા જનપદ કે ઓજિયા ગાઁવ મેં જન્મે શેખર જોશી કી પ્રારંભિક શિક્ષા અજમેર ઔર દેહરાદૂન મેં હુઈ। કથા લેખન કો દાયિત્વપૂર્ણ કર્મ માનને વાલે જોશી હિંદી કે સુપરિચિત કથાકાર હૈં। ઉન્હેં ઉ.પ્ર. હિંદી સંસ્થાન દ્વારા મહાવીર પ્રસાદ દ્વિવેદી પુરસ્કાર-1987, સાહિત્ય ભૂષણ-1995, પહલ સમ્માન-1997 સે સમ્માનિત કિયા જા ચુકા હૈ। શેખર જોશી કી કહાનિયોં કા તમામ ભારતીય ભાષાઓં કે અલાવા અંગ્રેજી, ચેક, રૂસી, પોલિશ ઔર જાપાની ભાષાઓં મેં અનુવાદ કિયા જા ચુકા હૈ। કુછ કહાનિયોં કા મંચન ઔર દાજ્યૂ નામક કહાની પર બાલ ફિલ્મ સોસાયટી ને ફિલ્મ ભી બનાઈ હૈ। શેખર જોશી કી પ્રમુખ પ્રકાશિત કृતિયાઁ હૈં- કોશી કા ઘટવાર, સાથ કે લોગ, હલવાહા, નૌરંગી બીમાર હૈ, મેરા પહાड़, પ્રતિનિધિ કહાનિયાં ઔર ઍક પેડ઼ કી યાદ। દાજ્યૂ, કોશી કા ઘટવાર, બદબૂ, મેંટલ જૈસી કહાનિયોં ને ન સિર્ફ શેખર જોશી કે પ્રશંસકોં કી લમ્બી જમાત ખડી કી બલ્કિ નયી કહાની કી પહચાન કો ભી અપને તરીકે સે પ્રભાવિત કિયા હૈ। પહાड़ી ઇલાકોં કી ગરીબી, કઠિન જીવન સંઘર્ષ, ઉત્પીડ઼ન, યાતના, પ્રતિરોધ, ઉમ્મીદ ઔર નાઉમ્મીદ્દી સે ભરે ઔદ્યોગિક મજદૂરોં કે હાલાત, શહરી-કસ્બાઈ ઔર નિમ્નવર્ગ કે સામાજિક-નૈતિક સંકટ, ધર્મ ઔર જાતિ કી રૂઢ઼િયાઁ ઉનકી કહાનિયોં કા વિષય રહે હૈં।

ભારતીય ભાષાઓં કે જરિઍ બનતા નયા ઇતિહાસ

ઉમેશ ચતુર્વેદી
1994-95 કી બાત હૈ। દિલ્લી કે તબ કે મુખ્યમંત્રી મદનલાલ ખુરાના વિદેશ દૌરે પર થે। ઉનકી ગૈરમૌજૂદગી મેં તબ કે શિક્ષા ઔર વિકાસ મંત્રી સાહબ સિંહ વર્મા કાર્યકારી મુખ્યમંત્રી કી ભૂમિકા નિભા રહે થે। ઇસ દૌરાન ઉન્હોંને તય કિયા કિ પબ્લિક સ્કૂલોં મેં પહલી કક્ષા સે હી અંગ્રેજી કી પઢ઼ાઈ પર રોક લગા દી જાય ઔર ઉન્હોંને ઉસે રોક દિયા। ઇસે લેકર રાજધાની કે અંગ્રેજીભાષી સમાજ મેં ભૂચાલ આ ગયા। અંગ્રેજી મીડિયા ઔર પબ્લિક સ્કૂલોં ને સુર મેં સુર મિલાકર તર્ક દેના શુરૂ કર દિયા થા કિ અંગ્રેજી કી પઢ઼ાઈ કે બિના તકનીકી પઢ઼ાઈ કા ક્યા હોગા। યહાં યહ બતાના બેકાર હૈ કિ મદનલાલ ખુરાના કે વિદેશ સે લૌટને તક અંગ્રેજી કે ખેવનહાર જીત ગઍ થે ઔર સાહબ સિંહ વર્મા કા ગંવઈ મન મસોસ કર અપને હી ફૈસલે કો વાપસ હોતા દેખતા રહ ગયા। લેકિન ઇસ સાલ આઈઆઈટી કી પરીક્ષા કે જો નતીજે આઍ હૈં, ઉસને ઇસ ધારણા કો ગલત સાબિત કર દિયા હૈ કિ હિંદી માધ્યમ વાલે બચ્ચે દેશ કી ઇસ સબસે બેહતર તકનીકી સંસ્થાન મેં દાખિલા નહીં લે સકતે ઔર બેહતરીન વિદ્યાર્થી નહીં હો સકતે।
ઇસ સાલ આઈઆઈટી કી સંયુક્ત પ્રવેશ પરીક્ષા મેં કુલ 13,104 ઉમ્મીદવાર સફલ હુઍ હૈં। જિસમેં હિંદી માધ્યમ સે પાસ હોને વાલે છાત્રોં કી સંખ્યા 554 હૈ। તેરહ હજાર સે જ્યાદા કામયાબ છાત્રોં કે બીચ હિંદી વાલે છાત્રોં કી ઇતની સંખ્યા છોટી હો સકતી હૈ। લેકિન પિછલે રિકॉર્ડ પર જબ નજર જાતી હૈ તો યહ કામયાબી કહીં જ્યાદા બડ઼ી નજર આતી હૈ। ખુદ આઈઆઈટી કે હી મુતાબિક પિછલે સાલ હિંદી માધ્યમ સે સિર્ફ 184 પ્રતિયોગી સફલ રહે થે। ઇસકી તુલના મેં તો ઇસ સાલ કી કામયાબી કરીબ તીન ગુના જ્યાદા બૈઠતી હૈ। જાહિર હૈ કિ ઇસસે હિંદી માધ્યમ સે પઢ઼ાઈ કરને વાલે નઍ પ્રતિયોગી ઔર ઉત્સાહિત હોંગે ઔર અગલી બાર કામયાબી મેં ઉનકી ભાગીદારી ઔર ભી જ્યાદા હોગી।
1835 મેં જબ મૈકાલે ને મિંટ યોજના લાગૂ કી થી તો ઉસકા ઍક માત્ર ઉદ્દેશ્ય અંગ્રેજી સરકાર કે લિઍ બાબુઓં કો તૈયાર કરના થા। મૈકાલે કી આત્મા જહાં ભી હોગી, વહ અપની કામયાબી કા અબ તક જશ્ન મનાતી રહી હૈ। ક્યોંકિ ભારત મેં અંગ્રેજી કા વ્યવહાર અંગ્રેજી કી અપની બ્રિટિશ ધરતી કી તુલના મેં કહીં જ્યાદા રહા હૈ। લેકિન આઈઆઈટી મેં હિંદી માધ્યમ વાલોં કી કામયાબી ને કમ સે કમ મૈકાલે કી આત્મા કો ભી અબ જરૂર પરેશાન કરના શુરૂ કર દિયા હોગા। અપને દેશ મેં જબ ભી અંગ્રેજી કે ખિલાફ કોઈ તર્ક દિયા જાતા હૈ, તુરંત હિંદી કે વિરોધ મેં ભી કહા જાને લગતા હૈ કિ હિંદી મેં જ્ઞાન-વિજ્ઞાન કી પઢ઼ાઈ કે લિઍ ન તો કિતાબેં હૈં ઔર ન હી ઉસમેં ઇતની ક્ષમતા હૈ કિ વહ અંગ્રેજી કી તરહ તકનીકી ઔર જ્ઞાન-વિજ્ઞાન કી ચીજોં કો અભિવ્યક્ત કર સકે। ઇસકે ખિલાફ ચીન ઔર જાપાન કી તકનીકી ક્રાંતિ ઔર દુનિયા મેં આર્થિક મહાશક્તિ બનતે જાને કા ઉદાહરણ ભી દિયા જાતા રહા હૈ। લેકિન ભારતીય માનસિકતા યહ હૈ કિ વહ અપની સનાતની પદ્ધતિ કે ગૌરવ કા જિક્ર તો કરતી હૈ, લેકિન ભારતીયતા કે પ્રતીક માને જાતે રહે દો શબ્દોં ગંગા ઔર સિંદૂર કો દેને વાલી ધરતી કી ઓર નહીં ઝાંકતી। ભારતીયતા કે પ્રતીક યે દોનોં હી શબ્દ પડ઼ોસી દેશ ચીન સે આઍ હૈં। ચીન કી પ્રગતિ કી હમ અબ બાત તો કરને લગે હૈં, લેકિન વહાં જારી અપની ભાષાઓં ઔર અંગ્રેજી કે ખિલાફ બઢ઼તે માહૌલ કો લેકર હમ ઉદાસીન હી રહતે હૈં। આર્થિક ઉદારીકરણ કે દૌર મેં ચીન ઔર જાપાન કી તકનીકી ક્રાંતિ અબ હમેં ભી લુભા રહી હૈ, હમ ઉન્હીં કી તરહ આર્થિક મહાશક્તિ બનને કી રાહ પર આગે બઢ઼ને કી બાત તો કરને લગે હૈં, લેકિન હમેં ઉનકી તરહ અપની ભાષાઓં સે પ્યાર કા કકહરા સીખને મેં ઝલ્લાહટ ઔર હિચક જારી હૈ।
દેશ મેં બઢ઼તે અંગ્રેજી માધ્યમ કે સ્કૂલોં કે પીછે ઍક બડ઼ા તર્ક યહ ભી હૈ કિ હિંદી માધ્યમ સે પઢ઼ાઈ કરને વાલે લોગ ક્લર્ક ઔર ચપરાસી તો બન સકતે હૈં, લેકિન ઇંજીનિયર, ડॉક્ટર ઔર આઈઍઍસ નહીં બન સકતે। યહી વજહ હૈ કિ દેશ કે દૂરદરાજ તક કે ઇલાકોં મેં અંગ્રેજી માધ્યમ વાલે સ્કૂલોં કી બાઢ઼ આ ગઈ હૈ। લોગોં મેં યહ ભાવના ઘર કર ગઈ હૈ કિ ચાહે ભૂખે રહેંગે, આધી રોટી ખાઍંગે, લેકિન અપને બચ્ચોં કો અંગ્રેજી માધ્યમ કે સ્કૂલોં મેં હી પઢ઼ાઍંગે। હાલાંકિ ઇસ પ્રવृત્તિ કી મુખાલફત સાઠ કે દશક મેં ડીઍસ કોઠારી કી અધ્યક્ષતા વાલા કોઠારી કમીશન સે લેકર આજ કે દૌર કે મશહૂર શિક્ષાશાસ્ત્રી ઔર વૈજ્ઞાનિક પ્રોફેસર યશપાલ તક કર ચુકે હૈં। સબસે બડ઼ી બાત યહ કિ દોનોં હી વિદ્વાન અંગ્રેજી કે ભી વૈસે હી જાનકાર હૈં, જૈસે ભારતીય અંગ્રેજી દાં હૈં। દેશ કી તકરીબન હર સરકાર ભી ઇન વિદ્વાનોં કી રાય કા આદર કરતી રહી હૈં, લેકિન અંગ્રેજી સમર્થક લॉબી કે દબાવ મેં બચ્ચોં સે અંગ્રેજી કા દબાવ હટાને કી દિશા મેં કભી ઇચ્છાશક્તિ નહીં દિખા પાઈં।
ભારત કે અપને લોગ ઔર અપને અગુઆ ભલે હી જિસ કામ કો નહીં કર પાઍ, આર્થિક ઉદારીકરણ કે બાદ બઢ઼તે ભારત કે વિશાલ મધ્યવર્ગ ને વહ કર દિખાયા હૈ। આજ ભારત મેં માના જા રહા હૈ કિ કરીબ ચાલીસ કરોડ઼ લોગોં કા વિશાલ મધ્યવર્ગ હૈ, જિસકી ખરીદ ક્ષમતા બઢ઼તી જા રહી હૈ। યહી વજહ હૈ કિ દુનિયા કે બડ઼ી કંપનિયાં તક કમાઈ કે લિઍ ભારત કા રૂખ કર રહી હૈં। ઉન્હેં પતા હૈ કિ ઇસ બાજાર કા દોહન હિંદી ઔર ભારતીય ભાષાઓં કે જરિઍ હી કિયા જા સકતા હૈ, યહી વજહ હૈ કિ વે હિંદી મેં કામ કો બઢ઼ાવા દે રહી હૈં। ઇસ તરહ હિંદી નઍ સિરે સે પ્રતિષ્ઠાપિત હો રહી હૈ। હિંદી ઔર ભારતીય ભાષાઓં કે ઇસ જયગાન મેં ભારતીય લોકતંત્ર કા ભી બડ઼ા હાથ હૈ। લોકતંત્ર મેં પિછડ઼ી ઔર અનુસૂચિત જાતિયોં કે લોગોં કી ઐતિહાસિક કારણોં સે અંગ્રેજી તક વહ પહુંચ નહીં બન પાઈ હૈ, જો હિંદી ઔર ભારતીય ભાષાઓં કી હૈ। કોઈ સરકાર ભલે હી રાજભાષા કે મંચ પર પ્રતિષ્ઠિત રાજભાષા કી ઉપેક્ષા કર દે, લેકિન સત્તા વિમર્શ મેં ઉભર કર સામને આ રહી ઇન જાતિયોં ઔર ઇન વર્ગોં કી અનદેખી નહીં કર સકતી। ઇસલિઍ ઉન્હેં હિંદી ઔર ભારતીય ભાષાઓં કો આઈઆઈટી ઔર સંઘ લોકસેવા આયોગ તક પ્રવેશ દેના પડ઼ રહા હૈ, જહાં હિંદી અબ તક ચેરી યા દોયમ ભૂમિકા મેં રહી હૈ। ઇસકા નતીજા દિખ રહા હૈ કિ અબ હિંદી માધ્યમ કે પરીક્ષાર્થી આઈઆઈટી ઔર સિવિલ સર્વિસ તક મેં કામયાબ હોને લગે હૈં। કાર્મિક મંત્રાલય ને સિવિલ સર્વિસ પરીક્ષા કી જો રિપોર્ટ જારી કી હૈ, ઉસકે મુતાબિક પિછલે સાલ આઈઍઍસ કે લિઍ જિન 111 લોગોં કા ચયન હુઆ, ઉનમેં સે હિંદી માધ્યમ કે સફલ પ્રતિયોગી 19 થે। સંઘ લોકસેવા આયોગ કે હી મુતાબિક ઇસ સાલ કામયાબ ટॉપ 25 મેં ચાર પ્રતિયોગિયોં ને હિંદી માધ્યમ મેં પરીક્ષા દી થી। ઇન છાત્રોં કી કામયાબી કા જશ્ન ઇસલિઍ ભી જ્યાદા હો જાતા હૈ, ક્યોંકિ ખુદ આઈઆઈટી કી આર્ગેનાઇજિંગ કમેટી કી રિપોર્ટ હી માનતી હૈ કિ હિંદી માધ્યમ સે પરીક્ષા દેને વાલે છાત્રોં કે લિઍ આઈઆઈટી પરીક્ષા મેં પાસ હોના આસાન નહીં હૈ।
જાહિર હૈ ઇસકા અસર સામાજિક તૌર પર ભી પડ઼ રહા હૈ। સંઘ લોકસેવા આયોગ કે સદસ્ય ઔર હિંદી કે જાને-માને વિદ્વાન પુરુષોત્તમ અગ્રવાલ ભી માનતે હૈં કિ હિંદી માધ્યમ ને સિવિલ સર્વિસ કી પરીક્ષાઓં મેં ગ્રામીણ ઇલાકોં કે છાત્રોં કે લિઍ ભી દરવાજે ખોલે હૈં। જાહિર હૈ ઇસકા અસર ઇંજીનિયરોં ઔર સિવિલ સેવા અધિકારિયોં કી માનસિકતા પર ભી પડ઼ેગા। અબ તક ઇન સેવાઓં કો સિર્ફ શહરી નજરિઍ સે હી દેખા જાતા રહા હૈ। ભારત કે ગાંવોં કે પિછડ઼ેપન કો લેકર અબ તક જિતને ભી આરોપ લગતે રહે હૈં, ઉસમેં ઍક બડ઼ા કારણ યહ ભી માના જાતા રહા હૈ કિ જો ભી યોજનાઍં બનતી હૈં, ઉન્હેં બનાને વાલે જ્યાદાતર લોગોં કો ગાંવોં સે પરિચય સિર્ફ નિબંધ લેખન તક હી હોતા હૈ। લેકિન હિંદી ઔર ભારતીય ભાષાઓં કે માધ્યમ સે જો છાત્ર ઇંજીનિયરિંગ યા સિવિલ સર્વિસ મેં આ રહે હૈં, ઉનકા નજરિયા જાહિર હૈ કુછ અલગ હી હોગા। ઉનકી સોચ અપને ધૂલ ભરી ગાંવોં કી ગલિયોં કે ઉત્થાન કે લિઍ ભી હોગા। તો ક્યા હમ યે માનને લગેં કિ ભારત કી 65 પ્રતિશત ગ્રામીણ આબાદી મેં બદલાવ કી નઈ બયાર બહને વાલી હૈ। આઈઆઈટી ઔર સિવિલ સર્વિસ મેં હિંદી ઔર ભારતીય ભાષાઓં કી યહ કામયાબી કમ સે કમ ઐસી ઉમ્મીદ તો જરૂર જતાતી હૈ।

વિતંડા કા બ્લॉગ

ઉમેશ ચતુર્વેદી
બ્લॉગ યાની વેબ લॉગ કે બારે મેં માના જાતા હૈ કિ ઇસસે આમ અભિવ્યક્તિ કો નયા આયામ મિલા હૈ। વર્ચુઅલ દુનિયા કે ઇસ અપૂર્વ માધ્યમ ને ઉન લોગોં કો ભી અભિવ્યક્તિ કે લિઍ ઐસા સ્પેસ મુહૈયા કરાયા હૈ, જિનકે વિચારોં ઔર સમસ્યાઓં કો આધુનિક મીડિયા કે પારંપરિક માધ્યમોં મેં જગહ નહીં મિલ પાતી। ઇસસે મુક્ત અભિવ્યક્તિ કો નયા આયામ મિલા હૈ। ઐસા માના જા રહા હૈ કિ હિંદી મેં ઇન દિનોં કમ સે પંદ્રહ હજાર બ્લॉગ સક્રિય હૈં। જિન પર લોગ અપને વિચારોં, અપની રચનાધર્મિતા કો મુક્ત ભાવ સે અભિવ્યક્ત કર રહે હૈં। યે બ્લॉગ તમામ તરહ કે વિષયોં પર કેંદ્રિત હૈં- ધર્મ, સમાજ, સાહિત્ય, રાજનીતિ, સંસ્કृતિ, અર્થ વ્યવસ્થા, વિજ્ઞાન ઔર સેક્સ સમેત તમામ તરહ કી ચર્ચાઍં આજ બ્લॉગિંગ કે કેંદ્ર મેં હૈં। ઇસ લિહાજ સે દેખેં તો ઇંટરનેટ કી દુનિયા મેં હિંદી નઍ તરહ સે કરવટ લે રહી હૈ।
લેકિન દુખ કી બાત યહ હૈ કિ અભિવ્યક્તિ કા સબસે નયા યહ જનમાધ્યમ ભી પારંપરિક મીડિયા કે રોગોં સે ગ્રસ્ત હો ચુકા હૈ। ખબરિયા ચૈનલોં કો ઇન દિનોં હર દૂસરા વ્યક્તિ ઉનકી કંટેંટ ઔર ભાષા કો લેકર ગાલી દેતા મિલ જાઍગા। ખબરિયા ચૈનલોં પર આરોપ હૈ કિ વે ટેલીવિજન રેટિંગ પ્વાઇંટ યાની ટીઆરપી કે લિઍ કંટેંટ ઔર ભાષા સે ખિલવાડ઼ કર રહે હૈં। અફસોસ કી બાત યહ હૈ કિ બ્લॉગિંગ કી દુનિયા કે કુછ અહમ ખિલાડ઼ી ભી ઇન દિનોં સનસનીખેજ પત્રકારિતા કી હી રાહ પર ચલ પડ઼ે હૈં। જિનકે લિઍ અપની હિટ બઢ઼ાને કા ઍક હી તરીકા નજર આ રહા હૈ, કંટેંટ ઔર ભાષા કે સાથ પરોસે જાને વાલે વિષયોં કે સાથ ખિલવાડ઼ કરો। તાકિ ઉનકી ચર્ચા હો ઔર વર્ચુઅલ દુનિયા કે યાયાવર ઉનકે પાસ ચલે આઍં ઔર ઉનકી હિટ કો બઢ઼ાઍં તાકિ વે વર્ચુઅલ દુનિયા મેં અપની બાદશાહત કો સાબિત કર સકેં। યહ કુછ વૈસે હી હો રહા હૈ, જૈસે હાલ કે દૌર તક હિંદી કે ખબરિયા ચૈનલ નાગ-નાગિન કો નચાને સે લેકર ઍલિયન કે હાથોં ગાયોં કો ધરતી સે અંતરિક્ષ કી દુનિયા મેં ભિજવાતે રહે હૈં। બ્લॉગિંગ કી દુનિયા મેં ઇતના અતિવાદ નહીં હૈ। લેકિન યહ જરૂર હૈ કિ સતહી વિષયોં કો સનસની કી ચાશની મેં જમકર પરોસા જા રહા હૈ। ઔર હમારી જો માનસિક બુનાવટ હૈ, હમારા જો સામાજિક ઢાંચા હૈ, ઉસમેં તાત્કાલિક તૌર પર સનસની કી ચાશની બેહદ મીઠી ઔર લુભાવની લગતી હૈ। લિહાજા ઇસ ચાશની કો પરોસને વાલે બ્લॉગ ઇન દિનોં હિટ હૈં।
ઇંટરનેટ કે ખોજકર્તા દેશ અમેરિકા મેં બ્લॉગિંગ કી દુનિયા ઇસસે કહીં આગે નિકલ ગઈ હૈ। વહાં તો સહી માયને મેં વર્ચુઅલ દુનિયા કા યહ માધ્યમ આજ મુખ્યધારા કે મીડિયા સે કમ સે કમ મુક્ત ઔર જિમ્મેદાર અભિવ્યક્તિ કે માધ્યમ કે તૌર પર જબર્દસ્ત ટક્કર દે રહા હૈ। પિછલે સાલ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ બરાક હુસૈન ઓબામા કી તાજપોશી મેં જિન કારકોં કી પ્રમુખ ભૂમિકા રહી, ઉસમેં ઍક બડ઼ા કારક વહાં કે જિમ્મેદાર બ્લॉગર ઔર બ્લॉગિંગ હી રહી। વહાં કા મુખ્યધારા કા મીડિયા જાર્જ બુશ જૂનિયર કે બારે મેં તકરીબન વહી લિખ યા દિખા રહા થા, જો વે ચાહતે થે। અફગાનિસ્તાન ઔર ઇરાક યુદ્ધ કી હકીકત સે આમ અમેરિકી કા ઍક બડ઼ા વર્ગ અનજાન થા। લેકિન જિમ્મેદાર ઔર સક્રિય બ્લॉગરોં ને ઉસે અનજાન નહીં રહને દિયા। અમેરિકી સેનાઓં કી અફગાનિસ્તાન ઔર ઇરાક મેં કરતૂત ઔર ઇસસે હો રહે નુકસાન કો બ્લॉગરોં ને બખૂબી બયાન કિયા। ઇસકે ચલતે રિપબ્લિકન ઉમ્મીદવાર જॉન મૈકેનન કો અપની તમામ અચ્છાઇયોં કે બાવજૂદ હાર કા મુંહ દેખના પડ઼ા। ક્યોંકિ વે ઉસ જાર્જ બુશ કે ઉત્તરાધિકારી બનને ચલે થે, જિનકી નીતિયોં કી વજહ સે અમેરિકી સેનાઍં ઇરાક ઔર અફગાનિસ્તાન મેં ફંસી પડ઼ી હૈં।
હિંદી કી બ્લॉગિંગ કી દુનિયા અભી ઇતના પરિપક્વ નહીં હો પાઈ હૈ। યહ કહના ભી ઍક તરહ કા અતિવાદ હી હોગા। યહાં કાનૂન, ભાષા, સિનેમા, રેડિયો ઔર વિભિન્ન દાર્શનિક ઔર રાજનીતિક વિચારોં કો લેકર બ્લॉગિંગ કી દુનિયા મેં મહત્વપૂર્ણ કામ હો રહા હૈ। લેકિન વિતંડાવાદી બ્લॉગિંગ કે ચલતે ઉનકી પહુંચ બેહદ સીમિત હૈ। ઉનકે બારે મેં કમ હી લોગ જાન પાતે હૈં। લેકિન યે તય હૈ કિ જિસ તરહ ભારત કે દૂસરે ઔર તીસરે દર્જે તક કે શહરોં સે લેકર ગાંવોં કી ચૌપાલ તક ઇંટરનેટ કી પહુંચ બઢ઼તી જા રહી હૈ, મુક્ત અભિવ્યક્તિ કા યહ જનમાધ્યમ ઔર સશક્ત બનકર ઉભરેગા। તબ સનસની કી ચાશની કી મિઠાસ કડ઼વે સ્વાદ મેં બદલતી નજર આઍગી।
( યહ લેખ ભોપાલ સે પ્રકાશિત અખબાર પીપુલ્સ સમાચાર મેં છપ ચુકા હૈ। )

બદલાવ કી આહટ

ઉમેશ ચતુર્વેદી
અપને યહાં જબ ભી કિસી કો પ્રશાસનિક ઔર રાજનીતિક વ્યવસ્થાઓં સે ઇંસાફ નહીં મિલતા, તો ઉસકે પાસ અદાલત કા દરવાજા ખટખટાને કે અલાવા કોઈ ચારા નહીં હોતા। અદાલતોં સે ઉન્હેં ઇંસાફ ભી મિલતા હૈ। સંવૈધાનિક તાકત ઔર રસૂખ રખને વાલે હાઈકોર્ટ ઔર સુપ્રીમ કોર્ટ પર આજ દેશ કે નાગરિકોં કા ભરોસા કહીં જ્યાદા બઢ઼ ગયા હૈ। જાહિર હૈ કિ ઇસ ભરોસે કી વજહ વહાં ન્યાય કી અમોલ કુર્સી પર બૈઠે ન્યાયાધીશોં કા આચરણ ઔર ઉનકે ઇંસાફપસંદ ફૈસલે હી રહે હૈં। લેકિન આમ લોગોં કો કમ હી પતા હોગા કિ ઉપરી અદાલતોં કે ન્યાયમૂર્તિયોં કી નિયુક્તિ મેં ભી રાજનીતિ હોતી હૈ ઔર અક્સર વહી રાજનીતિક સત્તા આખિરકાર હાવી હો જાતી હૈ, જિનકે ખિલાફ કઈ બાર ઉન જજોં કો હી સુનવાઈ કરની પડ઼તી હૈ। ભારત કે કિસી હાઈકોર્ટ કી પહલી મહિલા મુખ્ય ન્યાયાધીશ લીલા સેઠ કી આત્મકથા સે ગુજરતે હુઍ ઇસ રાજનીતિ કે દર્શન બાર-બાર હોતે હૈં। અંગ્રેજી કે મશહૂર ઉપન્યાસકાર વિક્રમ સેઠ કી માં લીલા સેઠ કી ઘર ઔર અદાલત નામ સે આઈ યહ આત્મકથા છહ સાલ પહલે અંગ્રેજી મેં ઑન બૈલેંસ કે નામ સે પ્રકાશિત હો ચુકી હૈ। તબ ઇસે અંગ્રેજી મેં હાથોંહાથ લિયા ગયા થા। લેકિન અદાલતી નિયુક્તિયોં કી રાજનીતિ સે હિંદી પાઠકોં કા દસ્તાવેજી સાબકા અબ જાકર પડ઼ા હૈ, જબ પેંગુઇન ઇંડિયા ને યહ કિતાબ હિંદી મેં અનૂદિત કરકે પ્રકાશિત કી હૈ। ઇસ રાજનીતિ કો જાનને ઔર સમઝને કે લિઍ પાઠકોં કો કિતાબ કે શબ્દોં સે ગુજરના હોગા। જિસમેં લીલા સેઠ ને બેબાકી સે લિખા હૈ કિ રાજનીતિ કે ચલતે વે સુપ્રીમ કોર્ટ કી જજ નહીં બન પાઈં ઔર સુપ્રીમ કોર્ટ કી પહલી મહિલા જસ્ટિસ હોને કા ગૌરવ કેરલ કી જસ્ટિસ ફાતિમા બીવી હાસિલ કરને મેં સફલ રહીં। ઇસ પૂરી કહાની કો જાનના ઔર સમઝના ઇસ કિતાબ કે હી જરિઍ હો સકતા હૈ। ઇતના હી નહીં, યે આત્મકથા ઍક ઐસી મહિલા કે આત્મસંઘર્ષ કી કહાની ભી હૈ, જિસકે પિતા કી ઉસકે બચપન મેં હી મૌત હો જાતી હૈ। માં ઉસે સંઘર્ષોં મેં પાલપોસ કર બડ઼ા કરતી હૈ ઔર વહ લડ઼કી અપની જિંદગી કી શુરૂઆત રેલવે કે ઍક અધિકારી કી સ્ટેનો ઔર ટાઇપિસ્ટ કે તૌર પર કરતી હૈ। લેકિન અધ્યવસાય નહીં છોડ઼તી ઔર વકાલત પાસ કરકે વકીલ બનતી હૈ ઔર ઇતની સફલ વકીલ બનતી હૈ કિ ઉસે યહી વ્યવસ્થા હાઈકોર્ટ કા જસ્ટિસ ઔર ફિર ચીફ જસ્ટિસ બનાને કે લિઍ મજબૂર હો જાતી હૈ। ઇસ કિતાબ મેં અ સૂટેબલ બ્વॉય કે લેખક વિક્રમ સેઠ કી શબ્દોં કી દુનિયા મેં ઉતરને ઔર કામયાબ બનને કી પૂર્વપીઠિકા કા ભી દર્શન કરાને મેં યહ કહાની સફલ રહતી હૈ।
ઇસ સ્તંભ મેં ઇસ કિતાબ કી ચર્ચા કા મકસદ પારંપરિક સમીક્ષા નહીં હૈ। બલ્કિ હિંદી પ્રકાશન કી દુનિયા મેં આ રહે બદલાવોં કો ભી રેખાંકિત કરના હૈ। પુસ્તકાલયોં કે લિઍ ખરીદ પર કેંદ્રિત રહી હિંદી પ્રકાશન કી દુનિયા મેં પેંગુઇન વાઇકિંગ ધીરે-ધીરે ક્રાંતિ લાને કી તૈયારિયોં મેં જુટ ગયા હૈ। અન્યથા પારંપરિક પ્રકાશન કી દુનિયા આજ ભી જુગાડ઼ ઔર ઉસી પારંપરિક કહાની-કવિતા કી હી દુનિયા મેં ખોયી-સિમટી હૈ। લેકિન પેંગુઇન હિંદી પ્રકાશન કી દુનિયા કે નઍ દરવાજોં પર દસ્તક દે રહા હૈ। વૈચારિકતા ઔર વિમર્શ સે લેકર પારંપરિક ખાંચે સે બાહર કી હિંદી કી દુનિયા મેં ઝાંકને કી કોશિશેં ઔર બાજાર કી જરૂરતોં કે મુતાબિક માર્કેટિંગ કે સાથ ઉતરે પેંગુઇન હિંદી પ્રકાશન કા ચેહરા બદલ રહા હૈ। ઇલેક્ટ્રॉનિક મીડિયા કે જરિઍ જબ સે પતા ચલા હૈ કિ હિંદી કા વિશાલ મધ્યવર્ગ બાજાર કી બડ઼ી તાકત બન કર ઉભરા હૈ। ઉસ બાજાર પર કબ્જા જમાને કી કોશિશોં મેં ઉદારીકરણ વાલી અર્થવ્યવસ્થા વાલી તાકતેં જોરશોર સે કૂદ પડ઼ી હૈં। માલ કલ્ચર કે જરિઍ કબ્જા જમાને કી ઇસ હોડ઼ કો સમઝા જા સકતા હૈ, જિસકી પ્રક્રિયા મહાનગરોં સે લેકર દૂસરી શ્રેણી કે શહરોં તક મેં દિખને લગી હૈ। હિંદી કે ઇસ બાજાર કી ચર્ચા કીજિઍ તો પારંપરિક પ્રકાશક આજ ભી માયૂસ ઔર રોતે હુઍ સે દિખેંગે। ઇસ રૂદન કે બાવજૂદ ઉનકી સમृદ્ધિ બઢ઼તી જા રહી હૈ। લેકિન પાઠકીય સમृદ્ધિ કે સાથ હી લેખકીય ગૌરવ ઔર સમृદ્ધિ કી ઓર ઉનકા ધ્યાન નહીં હૈ। લેકિન ઇસ ઓર ધ્યાન પેંગુઇન ને દિયા હૈ। ભારત મેં ઉદારીકરણ કે બાદ આ રહી વિદેશી કંપનિયોં કી મંશા પર અબ તક ન જાને કિતને સવાલ ઉઠાઍ જા ચુકે હૈં। લેકિન પેંગુઇન પર સવાલ નહીં ઉઠ રહે હૈં। જબકિ વહ ભી હિંદી કે બાજાર સે હી કમાઈ કરને કે લિઍ ઉતરી હૈ। ઇસકી વજહ યહ હૈ કિ વહ હિંદી કે ઇસ વિશાલ બાજાર કો પ્રોફેશનલ ઔર સાંસ્કृતિક નજરિઍ સે સમृદ્ધ કરને કી કોશિશ મેં હી જુટી હૈ। ઉમ્મીદ કી જાની ચાહિઍ કિ ભારતીય ઔર ખાસકર હિંદી કે પ્રકાશક ભી ઐસે હી નજરિઍ સે બાજાર મેં ઉતરને કી કોશિશ કરેંગે ઔર અબ તક દીનહીન સમઝી જાતી રહી હિંદી પ્રકાશન કી દુનિયા કા ચેહરા બદલ સકેંગે।
(યહ આલેખ પીપુલ સમાચાર ભોપાલ મેં પ્રકાશિત હો ચુકા હૈ)

ઍફ ઍમ ચૈનલ કે કર્મચારી સંઘર્ષ કો તૈયાર

ઍફ ઍમ સહિત આકાશવાણી દિલ્લી કે વિભિન્ન ચૈનલોં મેં કામ કરને વાલે સૈકડ઼ોં ઉદઘોષકોં ઔર કર્મિયોં મેં અધિકતર કલાકારોં કો પિછલે ગ્યારહ મહીનોં સે ભુગતાન નહીં કિયા ગયા હૈ। કુછ તો ઐસે ભી હૈં જિન્હેં ઇસસે ભી અધિક સમય સે પૈસે નહીં મિલે હૈં। ઇસકે લિઍ શ્રોતાઓં, કલાકારોં વ સમાજિક કાર્યકર્તાઓં કે સાથ મિલકર ઇન કર્મચારિયોં ને અપના રેડિયો બચાઓં અભિયાન શુરૂ કિયા હૈ। અભિયાન કા માનના હૈ કિ રેડિયો કે નિજી ચૈનલોં કો ફાયદા પહુંચાને કે ઉદ્દેશ્ય સે આકાશવાણી કી સ્થિતિ બદત્તર બનાઈ જા રહી હૈ।

રાજધાની મેં અપના રેડિયો બચાઓં અભિયાન મેં લગે શ્રોતાઓં, કલાકારોં વ સમાજિક કાર્યકર્તાઓં કા માનના હૈ કિ રેડિયો કી ભી વૈસી હી સ્થિતિ બનાઈ જા રહી હૈ જૈસા કિ ટેલીવિજન કે નિજી ચૈનલોં કે લિઍ જગહ બનાને કે લિઍ વર્ષોં પૂર્વ દૂરદર્શન કી બનાઈ ગઈ થી। નિજી ચૈનલોં કે શુરૂ હોને સે પહલે મૈટ્રોં ચૈનલ કો સબસે જ્યાદા લોકપ્રિય બનાને કી કોશિશ કી ગઈ। ઉસકે જરિયે દર્શકોં કી રૂચિ કો મસલન ભાષા ઔર વિષય વસ્તુ આદિ હર સ્તર પર બદલને કી પૂરી કોશિશ શુરૂ કી ગઈ। દૂરદર્શન કે કર્મચારિયોં કી ભી શિકાયતેં ઉન દિનોં કાફી બઢ઼ રહી થી ઔર ઉન પર ધ્યાન દેને કી જરૂરત સરકાર મહસૂસ નહીં કર રહી થી। ઇન દિનોં રેડિયોં કે પર્યાય કે રૂપ મેં ઍફઍમ ચૈનલોં કો જાના જાતા હૈ। ખાસતૌર સે મનોરંજન કે લિઍ શ્રોતાઓં કી બડ઼ી તાદાદ ઍફ ઍમ ચૈનલોં કે કાર્યક્રમોં કો સુનતી હૈ। લેકિન આકાશવાણી કે ઍમ ઍમ ચૈનલોં કી જો સ્થિતિ હૈ ઉસે દેખકર આશ્ચર્ય હી નહીં હોતા હૈ બલ્કિ યે ઍક ભરોસે કે સાથ કહા જા સકતા હૈ કિ રેડિયોં કે નિજી ચૈનલોં કે વિસ્તાર કે લિઍ આકાશવાણી કે આલા અધિકારી કામ કર રહે હૈં। યાદ દિલાને કી જરૂરત નહીં હોની ચાહિઍ કિ ટેલીવિજન કે નિજી ચૈનલોં કી શુરૂઆત મેં દૂરદર્શન કો છોડ઼કર ઉસકે કઈ બડ઼ે અધિકારી નિજી ચૈનલોં કી સેવા મેં ઉંચી તનખ્વાહ પર ચલે ગઍ થે।

ઍક તરફ તો રેડિયો કા તેજી સે વિસ્તાર હો રહા હૈ ઔર દૂસરી તરફ આકાશવાણી પર વર્ષોં સે નઈ નિયુક્તિયાં નહીં હુઈં હૈં ઔર યહાઁ પ્રોગ્રામ પ્રજેંટેશન કા કામ આકસ્મિક પ્રસ્તોતા હી કરતે હૈં। કામ કે ઘંટે અધિક ઔર પારિશ્રમિક કમ, ઇસ પર ભી ભુગતાન મેં વર્ષ ભર કી દેરી । જબકિ સંસદ કી ઍક સમિતિ ને આકાશવાણી મેં અસ્થાયી કલાકારોં કી બદતર સ્થિતિ પર ચિંતા જાહિર કરતે હુઍ ઉનકી સ્થાયી નિયુક્તિયાં કરને કી સિફારિશ કી થી।

રેડિયો કે સબસે લોકપ્રિય ઍમ ઍફ ચૈનલોં કે લિઍ કામ કરને વાલે કલાકારોં ને દો મહીને કે દૌરાન સમ્બંધિત ઉચ્ચાધિકારિયોં સે મિલકર ઇન સ્થિતિયોં સે અવગત કરાયા હૈ લેકિન સ્થિતિયાં જસ કી તસ હૈં । "અપના રેડિયો બચાઓ " મંચ કે તત્વાવધાન મેં લગભગ બીસ સક્રિય પ્રજ઼ેન્ટરોં કા ઍક પ્રતિનિધિમંડલ આકાશવાણી મહાનિદેશક કો પહલે १७ ફરવરી ઔર ફિર २६ અપ્રેલ २०१० કો જ્ઞાપન દે ચુકા હૈ । ઇસ જ્ઞાપન મેં કાર્યક્રમોં કે ગિરતે સ્તર, ભુગતાન મેં અભૂતપૂર્વ વિલમ્બ કે ઔર ધ્યાન દિલાયા ગયા હૈ ઔર ઍફ઼ ઍમ ગોલ્ડ ચૈનેલ મેં ચલ રહી ગડબડિયોં કે લિઍ ઍફ઼ ઍમ ગોલ્ડ ચૈનલ કી કાર્યક્રમ અધિશાસી MrsMmmmmmmmm Mrs. Ritu Rajput કો જિમ્મેવાર બતાયા ગયા હૈ। લમ્બે સમય તક યહ ચૈનલ દેશ કે સર્વાધિક લોકપ્રિય ચૈનેલ્સ મેં રહા હૈ ઔર ઇસકે સૂઝબૂઝ સે ભરે મનોરંજક ઔર જ્ઞાનવર્ધક કાર્યક્રમ વ્યાપક જનહિત કા કામ કરતે રહે હૈં ઔર શ્રોતાઓં કા જીવન પ્રકાશિત કરતે રહે હૈં.

અપના રેડિયો બચાઓ મંચ ઇસ સન્દર્ભ મેં સૂચના ઔર પ્રસારણ મંત્રાલય સે તત્કાલ હસ્તક્ષેપ કી માંગ કરતા હૈ ઔર તુરંત ભુગતાન કર કે કૈજુઅલ પ્રજ઼ેન્ટરોં કે નિયમિતીકરણ કી પ્રક્રિયા આરમ્ભ કરને કી ભી માંગ કરતા હૈ। સાથ હી સંસદીય સમિતિ કી સિફારિશોં કે આલોક મેં તત્કાલ કદમ ઉઠાને કા આગ્રહ કરતા હૈ। ઇસ મંચ કે સદસ્યોં ને ઇસ બાત પર ભી જોર દિયા હૈ કિ આકાશવાણી કો બર્બાદ કરને કી જો સાજિશ ચલ રહી હૈ ઉસકા પર્દાપાશ કરને કે લિઍ મંચ રાજધાની ઔર દેશ કે દૂસરે શહરોં મેં અભિયાન ચલાઍગા।