અખબારોં પર ભરોસા બરકરાર

ઉમેશ ચતુર્વેદી
અમેરિકા ઔર યૂરોપ મેં જૈસે-જૈસે ઇંટરનેટ કા પ્રસાર બઢ઼તા જા રહા હૈ, અખબારોં કે પ્રસાર મેં ગિરાવટ દેખી જા રહી હૈ। ઇસકે ચલતે વહાં અખબારોં કે અસ્તિત્વ પર હી સવાલ ઉઠને લગા હૈ। ચાર સાલ પહલે બ્રિટેન કી પત્રિકા દ ઇકોનॉમિસ્ટ મેં પ્રકાશિત કવર સ્ટોરી- હૂ કિલ્ડ દ ન્યૂજપેપર – કે બાદ યે સવાલ જબર્દસ્ત તરીકે સે ઉછલા। ઐસી હાલત મેં પ્રાઇસવાટર હાઉસકૂપર કી તાજા રિપોર્ટ અખબારી દુનિયા કો રાહત દે સકતી હૈ। વર્લ્ડ ઍસોસિઍશન ઑફ ન્યૂજ પેપર્સ કી પહલ પર પ્રાઇસવાટર હાઉસકૂપર ને હાલ હી મેં અમેરિકા ઔર બ્રિટેન કે 4900 પાઠકોં, તીસ બડ઼ે મીડિયા ઘરાને ઔર દસ બડ઼ી વિજ્ઞાપનદાતા કંપનિયોં સે સર્વે કે બાદ ઍક રિપોર્ટ જારી કી હૈ। ઇસ રિપોર્ટ સે સાફ હુઆ હૈ કિ ભલે હી પશ્ચિમી દુનિયા મેં અખબારોં કી બજાય ઇંટરનેટ કો જ્યાદા તરજીહ દી જાને લગી હૈ। લેકિન અબ ભી જ્યાદાતર લોગોં કો પ્રિંટ પર હી ભરોસા હૈ। જબકિ સિર્ફ બાસઠ ફીસદી લોગ હી પૈસે દેકર ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ યા અખબારોં કે ડિજિટલ સંસ્કરણોં કો પઢ઼ને કે લિઍ તૈયાર હૈં। પશ્ચિમી અખબારી જગત કે લિઍ યે રિપોર્ટ જહાં ચૌંકાને વાલી હૈ, વહીં ઇંટરનેટ કે પ્રતિ અખબારી સંસ્થાનોં કે બઢ઼તે ભરોસે કો સંતુલિત કરને કે લિઍ ભી કાફી હૈ। અખબારી પ્રસાર મેં ગિરાવટ કે બાદ મીડિયા મુગલ રૂપર્ટ મર્ડોક કે પ્રકાશનોં સમેત દ ટાઇમ્સ ન્યૂયાર્ક જૈસે પ્રકાશન ભી અપને ઇંટરનેટ સંસ્કરણોં કી પાઠકોં કે બીચ મુફ્ત પહુંચ કો સીમિત કરને કે લિઍ જરૂરી સॉફ્ટવેયર કે વિકાસ મેં જુટ ગઍ હૈં। તાકિ ઇન પ્રકાશનોં કે ઇંટરનેટ સંસ્કરણોં તક ઉન્હીં પાઠકોં કી પહુંચ હો, જો ઇસકે લિઍ કીમત ચુકાને કો તૈયાર હોં। લેકિન પ્રાઇસવાટર હાઉસકૂપર કી ઇસ રિસર્ચ રિપોર્ટ સે સાફ હૈ કિ વિકસિત દુનિયા કે પાઠકોં મેં ઇંટરનેટ કે પ્રતિ વૈસા ભરોસા નહીં હૈ, જૈસા કિ પ્રિંટ કે પ્રતિ હૈ। ક્યોંકિ પ્રિંટ કે લિઍ અબ ભી શત-પ્રતિશત લોગ કીમત ચુકાને કે લિઍ તૈયાર હૈં।
પરંપરા કી પૂંજી કે ચલતે ચાહે પૂરબ કા સમાજ હો યા પશ્ચિમ કા, પ્રિંટ બડ઼ી તાકત બના હુઆ હૈ। યહી વજહ હૈ કિ પાઠકોં કા ઉસમેં ભરોસા બના હુઆ હૈ। યહી વજહ હૈ કિ વિજ્ઞાપનદાતાઓં કા ભી ઉન પર ભરોસા બરકરાર હૈ। ઇસકી તસ્દીક પ્રાઇસવાટર હાઉસ કૂપર કી રિસર્ચ રિપોર્ટ ભી કરતી હૈ। રિપોર્ટ કે મુતાબિક ડિજિટલ માધ્યમોં કી ઓર વિજ્ઞાપન કા પ્રવાહ બઢ઼ રહા હૈ। લેકિન વિજ્ઞાપનદાતા ગંભીર ઔર ભરોસેમંદ પાઠકોં કો લુભાને કે લિઍ અખબારોં પર હી જ્યાદા ભરોસા જતા રહે હૈં। ઇસમેં ઉન અખબારોં કી સંભાવના જ્યાદા બેહતર નજર આ રહી હૈ, જિન્હોંને અપને ડિજિટલ યા ઇંટરનેટ યા ફિર દોનોં તરહ કે સંસ્કરણ શુરૂ કર રખે હૈં। યાની ઉન અખબારોં પર વિજ્ઞાપનદાતાઓં કા ભરોસા બના હુઆ હૈ, જો બદલતે દૌર મેં નઈ તકનીક કો આત્મસાત કરને મેં પીછે નહીં હૈં। હાલાંકિ ઇસ રિપોર્ટ મેં યે અફસોસ ભી જતાયા ગયા હૈ કિ યહ ચલન અભી જ્યાદાતર અખબાર સમૂહોં મેં શુરૂ નહીં હો પાયા હૈ। બહરહાલ રિપોર્ટ ને ઉમ્મીદ જતાઈ હૈ કિ બાજાર મેં અપના અસ્તિત્વ બચાઍ રખને કે લિઍ દેર-સબેર સભી પ્રકાશનોં કો અપને ડિજિટલ યા ઇંટરનેટ સંસ્કરણોં કો બેહતર બનાના હી પડ઼ેગા।
વૈસે વૈશ્વિક મંદી ઔર આર્થિક સંકટ કે ચલતે યે ભી સચ હૈ કિ અખબારોં કી રાહ કઠિન હુઈ હૈ। પ્રાઇસવાટર હાઉસ કૂપર કી ઇસ રિપોર્ટ મેં ભી અનુમાન લગાયા ગયા હૈ કિ સમાચાર પત્રોં કે ગ્લોબલ બાજાર મેં ઇસ સાલ 10.2 પ્રતિશત કી ગિરાવટ દર્જ કી જાઍગી। ઔર 2013 તક ઇસમેં હર સાલ કરીબ દો પ્રતિશત કી ગિરાવટ દેખી જાઍગી। પ્રાઇસવાટર હાઉસકૂપર કી રિપોર્ટ ને વિજ્ઞાપનોં મેં ગિરાવટ કી ભી ઉમ્મીદ જતાઈ હૈ। યહી વજહ હૈ કિ અખબારોં કે લિઍ વિજ્ઞાપનોં મેં કમી આઈ હૈ। કૂપર કી રિપોર્ટ કે હી મુતાબિક ખુદ મીડિયા સંસ્થાન હી માનતે હૈં કિ વૈશ્વિક મંદી ઔર વિજ્ઞાપનોં મેં ગિરાવટ કે ચલતે વે અપના ઘાટા 2011 મેં હી પૂરા કર પાઍંગે। યાની ઉમ્મીદ કી કિરણેં બની હુઈ હૈં।
ઐસે મેં સવાલ ઉઠતા હૈ કિ અખબાર કૈસે બચે રહ સકતે હૈં। પ્રાઇસવાટર હાઉસકૂપર કી રિપોર્ટ સે સાફ હૈ કિ પાઠકોં કે ભરોસે કે ચલતે વિજ્ઞાપન ઉદ્યોગ કા પ્રિંટ પર ભરોસા બના રહેગા। લેકિન યહ ભી સચ હૈ કિ પાઠકોં કે ભરોસે કો બનાઍ રખને કે લિઍ પ્રિંટ કો નઍ-નઍ પ્રયોગ ભી કરને હોંગે। ઇસકી તસ્દીક દ ઇકોનॉમિસ્ટ કો દિઍ અપને ઍક ઇંટરવ્યૂ મેં મીડિયા મુગલ રૂપર્ટ મર્ડોક ને ભી કી થી। ઉન્હોંને કહા થા કિ મીડિયા હાઉસોં ને અપને પ્રિંટ સંસ્કરણોં કે જરિઍ અકૂત કમાઈ તો કી, લેકિન અપને ઇન દુલારે પ્રકાશનોં કે ટિકાઊ વિકાસ કે લિઍ અનુસંધાન ઔર નયે પ્રયોગોં પર પૈસે ખર્ચ કરને કે બારે મેં કભી નહીં સોચા। કહના ના હોગા કિ ભારત કે ભી બડ઼ે મીડિયા સંસ્થાન મર્ડોક કી ઇસ બાત સે સહમત નજર આ રહે હૈં। હાલ હી મેં ઍક કાર્યક્રમ આઈઍનઍસ કે અધ્યક્ષ ઔર બॉમ્બે સમાચાર સમૂહ કે પ્રમુખ હોર્મ્સજી કામા કો ભી કહના પડ઼ા કિ બદલતે દૌર કે મુતાબિક ખુદ કો નઍ રૂપ મેં ઢાલને કે લિઍ સમાચાર-પત્રોં કો તૈયાર હોના પડ઼ેગા। ઇસકે લિઍ શોધપરક અધ્યયન ભી કરના હોગા। ઔર તો ઔર ઉન્હોંને માના કિ વહી અખબાર બાજાર મેં મજબૂતી કે સાથ ખડ઼ે રહેંગે, જો અપની ડિજાઇન, લે-આઉટ ઔર સ્વરૂપ મેં નયાપન લાને કી સફલ કોશિશ કરેંગે।
જબ-જબ કોઈ નયા માધ્યમ આતા હૈ, પુરાને કી મૌત કી આશંકા જતાઈ જાને લગતી હૈ। રેડિયો- ટીવી કે આને કે દૌરાન ભી ઐસા હી હુઆ થા। લેકિન નઈ ચુનૌતિયોં સે જૂઝતે હુઍ પ્રિંટ માધ્યમ ને ખુદ કો મજબૂતી સે ખડ઼ા હોને કા રાસ્તા તલાશ લિયા થા ઔર આગે બઢ઼તે રહે। યે સચ હૈ કિ ઍક બાર ફિર ઉનકે સામને ઐસી ચુનૌતી આ ખડ઼ી હુઈ હૈ, લેકિન યહ ભી સચ હૈ કિ ઇસસે નિબટને ઔર ખડ઼ા હોને કા રાસ્તા તલાશ હી લેંગે।

ટૈમ કી માયા કે સામને ખુલતે જિંદગી કે રાજ

ઉમેશ ચતુર્વેદી

મૌજૂદા પ્રતિસ્પર્ધા મેં કુછ નયા કરકે અપની પહચાન બનાઍ રખતે હુઍ ટીઆરપી કી દૌડ઼ મેં અહમ સ્થાન બનાઍ રખને કી અંતહીન કવાયદ મેં મનોરંજન ચૈનલ ભી જુટ ગઍ હૈં। ઇસકે લિઍ હર ચૈનલ નઍ-નઍ આઇડિયા કો લેકર આગે આ રહા હૈ। બુદ્ધૂ બક્સે કે પર્દે પર રિયલિટી શો કી ભરમાર ઇસી કા નતીજા હૈ। ઇસી કડ઼ી મેં ઍક ઔર નામ જુડ઼ા હૈ ઍનડીટીવી ઇમૈજિન કે શો - રાજ પિછલે જન્મ કા। પાસ્ટ લાઈફ રિગ્રેશન સિસ્ટમ યાની પિછલી જિંદગી કો યાદ કરકે પિછલી જિંદગી કે રાજ ખોલને વાલે ઇસ શો કી શુરૂઆત સાત દિસંબર સે હો ગઈ હૈ। ઇસકી શુરૂઆત મેં ટીવી ઔર ફિલ્મ કી દુનિયા કી પ્રમુખ ઔર બિકાઊ ચેહરોં વાલી હસ્તિયાં મસલન શેખર સુમન, સેલિના જેટલી, સંભાવના સેઠ, મોનિકા વેદી આદિ ભી અપની જિંદગી કે રાજ ખોલ ચુકી હૈં, લિહાજા ઇસકી ચર્ચા જમકર હો રહી હૈ। નઍ-નઍ આઇડિયા કી બાજીગરી દિખાને વાલી ભારતીય ટીવી કી દુનિયા મેં ચૂંકિ યે બિલ્કુલ તાજા ઔર અપની તરહ કા અનૂઠા આઇડિયા હૈ, લિહાજા ઇસકી ઓર દર્શક આકર્ષિત ભી હો રહે હૈં। લેકિન ઇસ શો ઔર ઇસમેં પેશ કિઍ જાને વાલી તકનીક ઔર ઉસકે જરિઍ સંયોગોં કો જોડ઼ને કો લેકર સવાલ ઉઠને શુરૂ હો ગઍ હૈં।
ઇસકી વજહ બને હૈં મશહૂર હસ્તિયોં કે પૂર્વ જન્મ કે કથિત ખુલાસે। મનોચિકિત્સક ડॉ. તृપ્તી જેઈન કી મદદ સે મોનિકા વેદી કે પિછલે જન્મ કા જો રાજ ખુલા, વહ ચૌંકાને વાલા હૈ। યે પૂરી દુનિયા જાનતી હૈ કિ મોનિકા વેદી કો માફિયા ડॉન અબૂ સલેમ સે સંબંધોં કે ચલતે સુર્ખિયોં મેં રહીં। ઉન્હેં પુર્તગાલ સે પ્રત્યર્પણ કે જરિઍ ભારત લાયા ગયા। ઉન પર અબૂ સલેમ કે સાથ કઈ મામલોં મેં મુકદમે ભી ચલે। પૂરી દુનિયા જાનતી હૈ કિ ઉન્હોંને અબૂ સલેમ કે સાથ પુર્તગાલ મેં શરણ ઇસલિઍ લી થી, ક્યોંકિ પુર્તગાલ સે ભારત કી પ્રત્યર્પણ સંધિ નહીં થી। ફિર પુર્તગાલ ઉન દેશોં મેં શામિલ હૈં, જહાં ભયંકર અપરાધિયોં કો ભી મૌત કી સજા નહીં દી જાતી। ઉન્હેં ઔર ઉનકે પુરાને દોસ્ત અબૂ સલેમ કો કાનૂન કી યે બારીકિયાં પતા થીં। ઇસકા ફાયદા વે ઉઠાતે રહે। ના જાને કિતને પાપડ઼ બેલને કે બાદ હી ભારત સરકાર ઉન્હેં યહાં લાને મેં કામયાબ હો પાઈ। લેકિન રાજ પિછલે જન્મ મેં હિસ્સા લેને કે બાદ ઉન્હેં પતા ચલા કિ પૂર્વ જન્મ મેં વહ ઈસાઈ થીં। ઇતના હી નહીં, ઉનકે તીન બચ્ચે ભી થે। જિનમેં સે ઍક બેટી કા નામ નીમા થા। ઉન્હેં લગ રહા હૈ કિ વહ
ઈસાઈ ધર્મ કી ઓર આકર્ષિત હો રહી હૈં। મોનિકા કા દાવા હૈ કિ પહલે ઉન્હેં ઇસકી વજહ પતા નહીં થી। લેકિન શો મેં આને કે બાદ ઉન્હેં પતા ચલા કિ અપને પિછલે જીવન મેં વહ ઈસાઈ થીં।
ભોજપુરી ફિલ્મોં કી હેલન ઔર બॉલીવુડ કી આઇટમ ગર્લ કે તૌર પર વિખ્યાત સંભાવના સેઠ કો ઇસ શો મેં આને કે બાદ પતા ચલા કિ વહ પૂર્વ જન્મ મેં મુસ્લિમ લડ઼કી થીં। ઉનકા પિછલા જન્મ અચ્છા નહીં થા। ઉનકે ઘરવાલે ઉનપર કાફી અત્યાચાર કરતે થે ઔર બહુત કમ ઉમ્ર મેં હી ઉનકી મૌત ભી હો ગઈ। બાબા રામદેવ કો ચુનૌતી દેને વાલી સંભાવના સેઠ અપની આક્રામક છવિ કે લિઍ ભી જાની જાતી હૈં। અચ્છી ઔર બોલ્ડ ડાંસર કે તૌર પર વિખ્યાત સંભાવના કો અબ અપની અસલ જિંદગી કે તાર ભી પિછલી જિંદગી મેં દિખને લગે હૈં। ઇસ શો મેં પતા ચલા કિ વે પૂર્વ જન્મ મેં બાર ડાંસર થીં। જાહિર હૈ કિ ઇસ જન્મ કે બોલ્ડ ડાંસ કે પીછે ઉનકી પૂર્વ જન્મ કી યે કહાની હી વજહ નજર આ રહી હૈ।
ટેલીવિજન કી દુનિયા કે સુપર સ્ટાર શેખર સુમન ભી ઇસ શો કે જરિઍ અપને પૂર્વ જન્મ કા રાજ જાન ચુકે હૈં। ઇસકે મુતાબિક પૂર્વ જન્મ મેં વે બ્રિટિશ નાગરિક થે ઔર ઉનકે યહાં જબર્દસ્ત આગ લગી થી, જિસમેં ઉનકે બચ્ચોં કી મૌત હો ગઈ થી। યહાં યે બતા દેના જરૂરી હૈ કિ કરીબ પંદ્રહ સાલ પહલે શેખર સુમન કે ઍક બચ્ચે કી હृદય કી બીમારી કે ચલતે મૌત હો ગઈ થી। ઇસ શો મેં ઉન્હેં ઇસ મૌત કે પીછે ભી પૂર્વ જન્મ કી વહ આગ હી નજર આઈ। યે તો હુઈ શો મેં શામિલ હસ્તિયોં કી બાત। ચૈનલ કા કહના હૈ કિ ઇસ શો મેં નીલ નિતિન મુકેશ સમેત કઈ ઔર હસ્તિયાં ભી શામિલ હોંગી। ઇસ શો મેં ભોપાલ કી સ્વાતિ સિંહ ભી શામિલ હો ચુકી હૈં। જિન્હેં 1966 મેં ઍક વિમાન હાદસે સે ગુજરના પડ઼ા થા। ઇસકા ડર ઉન પર ઇસ કદર બૈઠ ગયા કિ વે વિમાન મેં બૈઠને સે હી ઘબરાને લગીં। લેકિન ઇસ શો મેં આને કે બાદ પતા ચલા કિ ઉનકે પિછલે જન્મ કી કઈ ઘટનાઍં ઉનકે વ્યક્તિત્વ પર હાવી રહી હૈં।
જિન્હોંને મહાન મનોવૈજ્ઞાનિક સિગ્મંડ ફ્રાયડ કો પઢ઼ા હૈ, ઉન્હેં પતા હૈ કિ ફ્રાયડ ને કરીબ ઍક સદી પહલે હી બતા દિયા થા કિ હર વ્યક્તિ કા મન દરઅસલ દો સ્તરોં પર સક્રિય રહતા હૈ। ઍક ચેતન, જિસમેં વ્યક્તિ કો પતા હોતા હૈ કિ વહ ક્યા કર રહા હૈ યા ફિર ક્યા પઢ઼ રહા હૈ। મન કા ઍક સ્તર હોતા હૈ અવચેતન। ઇસમેં વ્યક્તિ કા મન અનજાને મેં હી અપની જિંદગી ઔર અપને આસપાસ કી ઘટનાઓં કો રિકॉર્ડ કરતે જાતા હૈ। ફ્રાયડ કહતે હૈં કિ સબકાંશસ યા અવચેતન કી જબ ભી અવસ્થા આતી હૈ યા ફિર વ્યક્તિ કભી સપને દેખતા હૈ તો અવચેતન કી યે ઘટનાઍં હી ઉસે દિખાઈ પડ઼તી હૈં। મનોચિકિત્સક સમ્મોહન કે જરિઍ અવચેતન મેં બૈઠી ધારણાઓં કો મનોરોગિયોં કે મન સે બાહર નિકાલને કી કોશિશ કરતે હૈં। ઇસ લિહાજ સે દેખા જાય તો રાજ પિછલે જન્મ કા – ફ્રાયડ કે ઉસી સિદ્ધાંત કે આધાર પર કામ કર રહા હૈ। ઇસ લિહાજ સે યહ વિષય નયા તો નહીં હૈ, લેકિન ઇસે અભી સાર્વજનિક તૌર પર પહલે કભી પેશ નહીં કિયા ગયા હૈ, ઇસ અર્થ મેં યે શો નયા તો જરૂર હૈ। વૈસે ભી આજ કી શહરી જિંદગી મેં ઇતને ઉતાર-ચઢ઼ાવ હૈં, ઇતની સમસ્યાઍં હૈં કિ અચ્છે-ભલે લોગ ભી માનસિક વિકારોં કે શિકાર હો જાતે હૈં। ઍક અનુમાન કે મુતાબિક ઇસ દેશ મેં કરીબ દો કરોડ઼ લોગ માનસિક રોગોં સે પરેશાન હૈં। જાહિર હૈ, ઐસે મેં ઇસ શો કો લોગોં કી ઉત્સુકતા કી વજહ તો બનના હી થા ઔર બના ભી હૈ। અગર ઐસા નહીં હોતા તો ઇસ શો મેં હિસ્સા લેને કે લિઍ અબ તક આઠ હજાર લોગ રજિસ્ટર્ડ નહીં હો પાતે। વૈસે કિસી કી નિજી જિંદગી મેં ઝાંકના ઔર ઉસે લેકર વ્યાખ્યાઍં સબકે સામને કરના, ઉસ વ્યક્તિ કી નિજીપન મેં સેંધ કા હી મામલા હૈ। લેકિન જબ સામને વાલા ખુદ હી અપની જિંદગી કે રાજ પૂરી દુનિયા કે સામને ખોલને કો ઉતાવલા હો તો ઇસ પર સવાલ ઉઠાના હી બેમાની હૈ। લેકિન યે ભી સચ હૈ કિ કઈ લોગ અબ ભી હૈં, જો અપની પુરાની યા પિછલી જિંદગી કે રાજ ખોલને કો તૈયાર નહીં હૈં। ઔર તો ઔર, ઇસ કાર્યક્રમ કો પેશ કર રહે ભોજપુરી ફિલ્મોં કે અભિનેતા રવિ કિશન અબ તક ઇસકે લિઍ તૈયાર નહીં હો પાઍ હૈં। કહા તો યે જા રહા હૈ કિ વે અપની પિછલી જિંદગી કે ખુલાસે કો લેકર ડરે હુઍ હૈં। લેકિન ઍક સચ તો યે ભી હૈ કિ ઉન્હેં કહીં ના કહીં યે લગતા હૈ કિ ઉનકે વિગત કે ખુલાસે સે ઉનકી અબ તક કી બની-બનાઈ છવિ પર નકારાત્મક અસર પડ઼ સકતા હૈ।
ચૈનલોં કી આપસી ગલાકાટ પ્રતિયોગિતા મેં અબ પત્રકારિતા કી પુરાની માન્યતાઍં ધૂમિલ પડ઼તી જા રહી હૈં। કીહોલ યાની બેડરૂમ મેં ઝાંકને વાલી પત્રકારિતા સભ્ય સમાજ મેં અબ ભી સ્વીકાર્ય નહીં હૈ। લેકિન બાજાર મેં બને રહને ઔર ટીઆરપી વાલી નાંવ કી પહલી સીટ પર સવારી કરને કા દબાવ ઇતના જ્યાદા બઢ઼ ગયા હૈ કિ માન્યતાઓં કી પરવાહ કોઈ નહીં કરતા। ચૈનલ પર અપને અસ્તિત્વ ઔર આર્થિક સંકટ કા દબાવ કામ કરતા હૈ તો વ્યક્તિ કી નિજી જિંદગી મેં ચમત્કાર કી ઉમ્મીદેં ઉસે સબ કુછ કરને કે લિઍ મજબૂર કરતી હૈં। રાજ પિછલી જિંદગી કા જૈસા શો ભી દોનોં તરહ કે દબાવોં કે કોલાજ સે તૈયાર હૈ। લેકિન હમેં યે નહીં ભૂલના ચાહિઍ કિ અભી કુછ હી મહીને પહલે સચ કા સામના નામ કા ઍક શો આયા થા। વહાં સચાઈ કા સામના કરના ઔર દેખના તો શુરૂ મેં દર્શકોં ઔર પ્રતિભાગિયોં કો અચ્છા તો લગા, લેકિન અબ ઉસકી ચર્ચા ભી કભી-કભાર હી હો પાતી હૈ। સચ કા સામના કા મૌજૂદા હશ્ર ઇસ બાત કા ગવાહ હૈ કિ અગર રાજ પિછલે જન્મ કા મેં ભી અગર સમસ્યાઓં કા દુહરાવ હોતા રહા તો તાજા આઇડિયા વાલા ભી યે શો જ્યાદા દિન તક લોગોં કો ડ્રાઇંગ રૂમ મેં સાથ બૈઠને કી વજહ બના નહીં રહ સકેગા।

ભદેસપન કી બુદ્ધૂ બક્સે મેં પ્રભાવી દસ્તક

ઉમેશ ચતુર્વેદી
બુદ્ધૂ બક્સે કે પર્દે પર બિહાર ઔર ઉત્તર ભારતીય હિંદી ભાષિયોં કો અબ તક દરબાન, ચપરાસી ઔર મજાક કા પાત્ર બનતે રહે ઉત્તર ભારતીય હિંદીભાષી અબ કહાનિયોં કે કેંદ્ર મેં હૈં ઔર મજે કી બાત યે હૈ કિ ઇનકી ઉપસ્થિતિ અબ ટીઆરપી કી દૌડ઼ મેં સફલતા કી ગારંટી ભી માની જા રહી હૈ। અગલે જનમ મોંહે બિટિયા હી કીજૌ, સબકી જોડ઼ી વહી બનાતા-ભાગ્યવિધાતા, તેરે મેરે સપને, ના આના ઇસ દેસ લાડો ઔર બૈરી પિયા જૈસે ધારાવાહિક ઇસ બાત કી તસ્દીક કર રહે હૈં કિ બાજાર કે દબાવ મેં ભી કભી હંસોડ઼ ઔર મજાક કે પર્યાય રહે ઉત્તર ભારતીય છોટે શહરોં કી પृષ્ઠભૂમિ વાલી કહાનિયાં ભી અબ બુદ્ધૂ બક્સે કે ના સિર્ફ કેંદ્ર મેં હૈં, બલ્કિ વિજ્ઞાપન કે બાજાર કો નિયંત્રિત કરને વાલી ટૈમ જૈસી ખાલિસ અંગ્રેજી દાં કંપની કી રેટિંગ મેં ભી અવ્વલ સ્થાન બનાને મેં કામયાબ રહી હૈં।
પઢ઼ે-લિખે હોને કા દાવા કરને વાલે દિલ્લી, મુંબઈ ઔર કોલકાતા જૈસે મહાનગરોં મેં ભલે હી સત્તા વિમર્શ કે કેંદ્ર મેં બિહાર ઔર ઉત્તર પ્રદેશ કે લોગ આને લગે હૈં, ઇસકે બાવજૂદ ઉન્હેં લેકર ઇન મહાનગરોં કે સાથ હી ઇનકે આસપાસ કે ઇલાકોં કે લોગોં કા આગ્રહ કમ નહીં હુઆ હૈ। દિલ્લી કી સડ઼કોં પર બિહારી શબ્દ આજ ભી સમ્માન કા પાત્ર નહીં હૈ, મુંબઈ મેં ભારતીય જનતા પાર્ટી ઔર શિવસેના કો ધૂલ ચટાને કી હૈસિયત રખને વાલા પૂર્વી ઉત્તર પ્રદેશ ઔર બિહાર કા સમાજ ઉન કાંગ્રેસી કાર્યકર્તાઓં કી નજર મેં ભી સમ્માન હાસિલ નહીં કર પાયા હૈ। ઇસકે બાવજૂદ વહ માયાનગરી જૈસે ખાલિસ અંગ્રેજી દાં હાથોં સે સંચાલિત હોને વાલે ટેલીવિજન ધારાવાહિકોં કી દુનિયા મેં ઇસ ઇલાકે કી દેસજ પृષ્ઠભૂમિ વાલી કહાનિયાં ઔર દેસજ પાત્ર પ્રમુખ પાત્ર સંભ્રાંત વર્ગ કે ડ્રાઇંગ રૂમ તક પ્રભાવી અસર બના પાઍ હૈં તો હૈરતભરે સવાલ ઉઠેંગે હી।
ચાહે આજાદી કા આંદોલન રહા હો યા ફિર બાદ કે દૌર મેં દિલ્લી કી ગદ્દી પર કબ્જે કી લડ઼ાઈ, ઉત્તર ભારત કી ખાસ ભૂમિકા રહી હૈ। અંગ્રેજોં સે લોહા લેને મેં ગંગા-ઘાઘરા કી ઉપજાઊ મિટ્ટી સે નિકલે સપૂતોં ને અહમ ભૂમિકા નિભાઈ। આજાદી કે બાદ 1991 તક દિલ્લી કી ગદ્દી પર વહી કાબિજ હોતા રહા, જિસને ઉત્તર ભારત કે સબસે બડ઼ે ઇલાકે ઉત્તર પ્રદેશ ઔર બિહાર કે અધિકાંશ લોગોં કે દિલોં પર રાજ કિયા। પીબી નરસિંહ રાવ પહલે પ્રધાન મંત્રી રહે, જિનકી પાર્ટી કો ઇન દોનોં રાજ્યોં સે પહલે કી તરહ સમ્માન ઔર પ્યાર હાસિલ નહીં હો પાયા। ઇસકે બાવજૂદ ઇસ ઇલાકે કે લોગોં કો સામાજિક વિમર્શ મેં વહ સ્થાન નહીં મિલ પાયા, જિસકા વહ હકદાર થા। લેકિન યહ હાલત અબ બદલ રહી હૈ। અંગ્રેજી વર્ચસ્વ વાલી ટેલીવિજન કી દુનિયા મેં વિમર્શ ઔર કહાની કા કેંદ્ર બન રહે ઇસ સમાજ કી ભી સ્વીકાર્યતા બઢ઼ને લગી હૈ। યહ સ્વીકાર્યતા હી હૈ કિ ચાહે અગલે જનમ મોહેં બિટિયા હી કીજૌ હો યા ફિર સબકી જોડ઼ી વહી બનાતા-ભાગ્ય વિધાતા, ઠેઠ ઉત્તર ભારતીય સમાજ કા પ્રતિનિધિત્વ કરને વાલી કહાની ઔર ઉસકે દેસજ પાત્ર અબ કેંદ્રીય ભૂમિકા મેં હૈં। અબ ઉનકી કહાની ભી સંભ્રાંત સમઝે જાને વાલે પરિવારોં કે લોગોં કી આંખોં સે ભી આંસૂ લાને કે લિઍ મજબૂર કર રહે હૈં।
પહલે અંગ્રેજોં કે ખિલાફ જોરદાર લડ઼ાઈ લડ઼ને વાલે ઇસ ઇલાકે ને વિકાસ કી દૌડ઼ મેં પિછડ઼કર કાફી કીમત ચુકાઈ। આજાદી કે બાદ દિલ્લી કી ગદ્દી કે દાવેદારોં ને ઇસ ઇલાકે કે વોટોં કે લિઍ ઇસ ઇલાકે કે લોગોં કી તાબેદારી તો કી, લેકિન યે ભી સચ હૈ કિ ઉન્હેં વિકાસ કી જૈસી ચિકની ઔર સાફ-સફ્ફાક સડ઼ક મિલની ચાહિઍ થી, વહ નહીં મિલી। ઇસકે લિઍ ઇલાકે કે રાજનેતા ભી જ્યાદા જિમ્મેદાર રહે। ખેતી કે સાથ પ્રધાનમંત્રી ઔર અસરદાર મંત્રિયોં કી ભરપૂજ ઉપજ યહાં કી ધરતી રાજનીતિ ઔર સમાજ કો દેતી રહી, લેકિન જો હરિયાલી યહાં કે ચેહરોં પર આની ચાહિઍ થી, ઉસસે યહાં કે ચેહરે હમેશા મહરૂમ રહે। સંવિધાન કે સંકલ્પ કે મુતાબિક આજાદી કે પંદ્રહ સાલ બાદ ભી અંગ્રેજી ઇસ દેશ કે રાજકાજ ઔર ભાગ્યવિધાતા કી ભૂમિકા સે અલગ હોતી નજર નહીં આઈ તો ડॉક્ટર રામમનોહર લોહિયા કી અગુઆઈ મેં અંગ્રેજી હટાઓ આંદોલન મેં ઇસી ઇલાકે ને જોરદાર ભૂમિકા નિભાઈ। આજ સમાજવાદી ધારા કી રાજનીતિ મેં નીતીશ કુમાર, લાલૂ યાદવ, મુલાયમ સિંહ યાદવ જૈસે લોગ અસરદાર બને હુઍ હૈં, ઉસકે પીછે ભી કહીં ના કહીં લોહિયા કા યે આંદોલન ભી રહા હૈ। લેકિન દુર્ભાગ્ય યે કિ ઇસ પીઢ઼ી કે અધિકાંશ નેતાઓં ને સત્તા કી સવારી કરને કે બાદ અપને ઇસ આંદોલન ઔર આંદોલન કી સાથી રહી અપની જનતા કો ભી ભુલાને મેં દેર નહીં લગાઈ। જબ કર્ણધાર હી અપને લોગોં કા સમ્માન નહીં કરેંગે, દુનિયા ક્યોંકર સમ્માનિત કરતી। દૂસરી બાત યે હુઈ કિ અંગ્રેજી વિરોધી આંદોલન કે બાવજૂદ હિંદી કા વર્ચસ્વ રાજકાજ કી દુનિયા મેં નહીં બઢ઼ા તો અંગ્રેજી કો લેકર ઍક ખાસ તરહ કી કટ્ટરતા કા ભી વિસ્તાર હુઆ। ઇન કટ્ટરવાદિયોં કી નજર મેં અંગ્રેજી ના જાનને વાલે લોગ હંસોડ઼ ઔર મજાક કે સાથ હી ઉપહાસ કે હી પાત્ર બન ગઍ। કહના ના હોગા, ફિલ્મી દુનિયા હો યા ફિર ટેલીવિજન કા રૂપહલા સંસાર - વહાં બિહાર યા ઉત્તર પ્રદેશ કે લોગ ભદેસ ઔર દેસજ રૂપ મેં હી સામને આતે રહે। બાદ કે દૌર મેં ભ્રષ્ટાચાર કે આરોપોં કે બીચ જબ રાજનીતિ વિદૂષક જૈસી ભૂમિકા મેં આ ગઈ તો ઇસ ઇલાકે કે લોગ ઔર ભી જ્યાદા મજાક ઔર દયા કે પાત્ર બન ગઍ। સહી માયને મેં ફિલ્મી ઔર ટેલીવિજન કે પર્દે ભી ઇસી દુનિયા કી હી કॉપી કર રહે થે।
યહીં પર યાદ આતે હૈં ખુશવંત સિંહ। ભારતીય અંગ્રેજી લેખન ઔર પત્રકારિતા મેં ખુશવંત સિંહ સમ્માનિત નામ હૈ, લેકિન ખાંટી હિંદીભાષિયોં કો ઉનકી કઈ ટિપ્પણિયાં ચુભતી રહી હૈં। હિંદી કી દુનિયા મેં ભી સમ્માન કે સાથ પઢ઼ે જાને કે બાવજૂદ હિંદીવાલોં કો લેકર ઉનકે વિચાર આગ્રહી હી રહે હૈં। ઍક બાર ઉન્હોંને હિંદી કી સંપ્રેષણીયતા પર યહ કહતે હુઍ સવાલ ઉઠાયા થા કિ ઉસકે પાસ રૈટ ઔર માઉસ કે લિઍ ઍક હી શબ્દ ચૂહા હી હૈ। ઇસી તરહ ઉનકી નજર મેં ઉત્તર ભારતીયોં ને ચૂંકિ અંગ્રેજી કી પઢ઼ાઈ નહીં કી – યહી વજહ હૈ કિ ઉન્હેં જ્યાદાતર દરબાન યા ચપરાસી કી નૌકરિયાં હી કરની પડ઼ીં હૈં। ખુશવંત સિંહ ભી ભારત કે ઉસી અંગ્રેજીદાં તબકે કે હી પ્રતિનિધિ રહે હૈં। જિનકી સોચ હિંદીભાષિયોં ઔર ખાસકર ઉત્તર ભારતીયોં કો લેકર પૂર્વાગ્રહી રહી હૈ।
હાલાંકિ ઉત્તર ભારત કી તસ્વીર કા ઍક ઉજલા પક્ષ ભી હૈ। ભદેસપન ઔર દેસજ સંસ્કારોં કે સાથ હી અંગ્રેજી વિરોધ કે ચલતે જો ઉત્તર ભારત ઔર બિહાર કથિત સંભ્રાંત ભારતીયોં કે લિઍ આશંકા કી વજહ રહે હૈં, વહાં પઢ઼ાઈ કો લેકર ભી ખાસતરહ કી ભૂખ બઢ઼ી હૈ। કેંદ્રીય સિવિલ સેવાઓં કે લિઍ યહાં કે છાત્રોં કે ઉત્સાહ કો દેખિઍ કિ યે પરીક્ષાઍં આયોજિત કરને વાલે સંઘ લોક સેવા આયોગ કી હી પિછલે સાલ કી ઍક રિપોર્ટ બતાતી હૈ કિ 2015 તક દેશ કે સભી તકરીબન છહ સૌ જિલોં કા ડીઍમ યા ઍસપી યા ફિર દોનોં બિહારી હી હોગા। ઇસ બીચ ભદેસપન ઔર જંગલરાજ કા પર્યાય રહે બિહાર મેં ભી બદલાવ કી બયાર બહ રહી હૈ। વહાં ભી સત્તા તંત્ર કો લેકર ભરોસા બઢ઼ા હૈ। હાલાંકિ વહ ભરોસા ભી અભી કાફી નહીં હૈ। લેકિન બદલાવ કી શુરૂઆત ને દેશ કી સોચ ભી બદલી હૈ। લિહાજા અબ બિહાર ઔર ઉત્તર પ્રદેશ કે લોગ ભી સામાજિક ઔર રાજનીતિક વિમર્શ કે કેંદ્ર મેં હૈં। ઉનકી ચિંતાઓં ઔર પરેશાનિયોં કી ઓર ભી ધ્યાન જા રહા હૈ। યહી વજહ હૈ કિ અબ કિસી ચૈનલ કા ધ્યાન તેરે મેરે સપને કે જરિઍ અબ ખાલિસ ઉત્તર ભારતીય ગાંવોં કે સપને બેચને કા બહાના મિલ ગયા હૈ યા ફિર અગલે જનમ મોહેં બિટિયા હી કીજૌ કી લાલી કે બહાને બિહાર કી લડ઼કિયોં ઔર જમીંદારી પ્રથા કી કુરીતિયોં કો બેચને કા બાજાર બનને લગા હૈ।
યહાં હમેં યે નહીં ભૂલના ચાહિઍ કિ ઉત્તર પ્રદેશ ઔર બિહાર કે લોગોં કો અપની યૂઍસપી અપના દેસજ સ્વરૂપ હી નજર આતી રહી હૈ। ઉસી દેસજ સે દેશ કા સંભ્રાંત કિસ્મ કા ઇલાકા પરહેજ કરતા રહા હૈ। પરહેજ હી ક્યોં હંસી ભી ઉડ઼ાતા રહા હૈ। ફિલ્મ ઔર ટેલીવિજન કી દુનિયા ભી ઇસકા અપવાદ નહીં રહી હૈ। પ્રકાશ ઝા, શત્રુઘ્ન સિન્હા ઔર આશુતોષ રાણા જૈસે ખાંટી હિંદી ઔર દેસજ પृષ્ઠભૂમિ વાલે લોગોં કે ફિલ્મી દુનિયા મેં આને કે બાવજૂદ ભી માયાનગરી કે નજરિઍ મેં ખાસ બદલાવ નહીં આયા। લેકિન અબ ઇસે લેકર બદલાવ નજર આ રહા હૈ તો ઇસકી ઍક માત્ર વજહ સિર્ફ સિયાસી પરિવર્તન કા ચક્ર હી નહીં હૈ। હમેં યહ નહીં ભૂલના ચાહિઍ કિ હંસી કા પાત્ર રહે ઇસ દેસજ ઇલાકે મેં ભી બાજાર ને નઍ તરહ સે પૈઠ બનાઈ હૈ। નિશ્ચિત તૌર પર ઇસમેં સિયાસી બદલાવ કી બયાર ને યહાં કી ખુશહાલી મેં અહમ ભૂમિકા નિભાઈ હૈ। ઇસકે સાથ હી પિછલે દો દશક સે યહ ઇલાકા જિસ તરહ કેંદ્રીય રાજનીતિ મેં ભૂમિકા નહીં નિભા પા રહા થા, ઉસમેં ભી બદલાવ આ રહા હૈ। અબ યહ ઇલાકા ઍક બાર ફિર રાજનીતિક ઔર સામાજિક વિમર્શ કી દુનિયા મેં પ્રભાવી ભૂમિકા નિભાને કી તૈયારી મેં જુટ ગયા હૈ। ઇસ ઇલાકે કે માનસ મેં ઍક બદલાવ યે ભી આયા હૈ કિ અબ યહ ભૂમિકા ખાલી હાથ નહીં નિભાઈ જાઍગી, બલ્કિ ઇસકી કીમત ભી વસૂલી જાઍગી। જબ સમાજ ઇસ તરહ ઉઠ ખડ઼ા હોતા હૈ, ઉસે વિમર્શ કે કેંદ્રોં કો ભી ઉચિત અહમિયત દેની પડ઼તી હૈ। કહના ના હોગા- ફિલ્મ ઔર ટેલીવિજન કી યે દુનિયા ભી વહી કર રહી હૈ। ઇસ સમાજ કો સમ્માનિત કર રહી હૈ।

હ્વાઇટ હાઉસ મેં હિંદી કા જયઘોષ

ઉમેશ ચતુ્ર્વેદી
હિંદુસ્તાની મહાનગરીય ઉપેક્ષાબોધ કે બીચ લગાતાર તાકતવર બન રહી હિંદી ને હ્વાઇટ હાઉસ તક મેં દસ્તક દે દી હૈ। ઇસ દસ્તક કા જરિયા હમારે અપને રાજનેતા યા હિંદીભાષી હસ્તીન નહીં બને હૈં। દુનિયા કે સબસે બડ઼ે સત્તા કે કેંદ્ર હ્વાઇટ હાઉસ મેં હિંદી કા યે જયગાન દુનિયા કે સબસે તાકતવર આદમી કી જબાન કે જરિઍ હુઆ હૈ। હ્વાઇટ હાઉસ મેં ભારતીય પ્રધાનમંત્રી કે સમ્માન મેં દિઍ ભોજ મેં પહુંચે મનમોહન સિંહ કા ઠેઠ હિંદી મેં હી સ્વાગત કિયા। ઉન્હોંને ભલે હી સિર્ફ ઍક લાઇન – આપકા સ્વાગત હૈ- બોલકર અમેરિકી ધરતી પર સિર્ફ ભારતીય પ્રતિનિધિમંડલ કા દિલ હી નહીં જીતા હૈ, બલ્કિ યે સાફ સંદેશ દે દિયા હૈ કિ હિંદી ઔર ઉસે બોલને વાલે કરીબ પચાસ કરોડ઼ લોગોં કો લેકર ઉસકા નજરિયા કૈસે બદલ રહા હૈ। અમેરિકી ધરતી પર હિંદુસ્તાની લોગોં કી ધમક કો મહસૂસ કરને કે બાદ ઉનકી માતृભાષા કો ઇસ તરહ સમ્માનિત કરને કા ભલે હી યે પહલા મૌકા હૈ, લેકિન ઇસસે સાફ હૈ કિ આને વાલે દિનોં મેં અમેરિકી રાજનીતિ કે લિઍ હિંદી ઔર હિંદુસ્તાની લોગ કિતની અહમ હોને જા રહી હૈ।
બાજારવાદ કે બઢ઼તે દૌર મેં ભલે હી હિંદી બાજાર કી ઍક બડ઼ી તાકત બન ગઈ હૈ। લેકિન યહ ભી સચ હૈ કિ અબ ભી યહ નીતિ નિયંતાઓં ઔર અભિજન સમાજ કે નિયમિત વિમર્શ કા જરિયા નહીં બન પાઈ હૈ। દૂસરે દેશોં કી કૌન કહે, ભારતીય અભિજન સમાજ ઔર નીતિ નિયંતા અબ તક અપની સોચ ઔર વિમર્શ કી ભાષા કે તૌર પર હિંદી કો સહજતા સે અપના નહીં પાઍ હૈં। કહના ના હોગા, ઉદ્યોગ, સમાજ ઔર રાજનીતિ કી દુનિયા મેં નીતિયોં કે પ્રભાવિત કરને વાલા યે સમાજ જ્યાદાતર મહાનગરોં મેં હી રહતા હૈ ઔર ઉસકી દૈનંદિન કી ભાષા વહી અંગ્રેજી હૈ, જિસકા અમેરિકા ઔર બ્રિટેન મેં સહજ વ્યવહાર હોતા હૈ। દરઅસલ હમારા આજ જો અભિજન સમાજ હૈ, ઉસકે પૈમાને અમેરિકા ઔર બ્રિટેન કે સામાજિક ચલન સે હી પ્રભાવિત હોતે હૈં। યહી વજહ હૈ કિ રોજી ઔર રોટી કી ભાષા કે તૌર પર હિંદી કે બઢ઼તે કદમ કે બાવજૂદ આજ ભી ઉસે લેકર મહાનગરોં મેં ઍક ઉપેક્ષાબોધ બના હુઆ હૈ। કહના ન હોગા કિ ઇસ ઉપેક્ષાબોધ કી શુરૂઆત ઉસી બ્રિટિશ ઔર અમેરિકી માનસિકતા કે હી જરિઍ હુઈ થી। યે બિડંબના હી હૈ કિ હિંદી કો લેકર યે ઉપેક્ષાબોધ ઉસકી અપની હી ધરતી પર બના હુઆ હૈ, લેકિન જહાં સે ઇસ ઉપેક્ષાબોધ કા બીજ પનપા થા, વહાં કી રાજનીતિ ઇસે લેકર ઉદાર હોતી નજર આ રહી હૈ।
યે સચ હૈ કિ હિંદી કો લેકર દુનિયા કી મહાશક્તિ કા નજરિયા બદલ રહા હૈ। ઇસકે બાવજૂદ ઉસને પિછલે સાલ યાની 2008 મેં તીસ સિતંબર કો અપની રેડિયો સેવા વॉયસ ઑફ ઇંડિયા કી હિંદી સર્વિસ કો બંદ કર દિયા। યે સચ હૈ કિ વॉયસ ઑફ અમેરિકા કી હિંદી સેવા ભારત મેં બીબીસી કી તરહ લોકપ્રિય નહીં રહી હૈ। ઇસકે બાવજૂદ ઉસે ચાહને વાલોં કી કમી નહીં રહી હૈ। યહી વજહ હૈ કિ તબ હિંદી સર્વિસ કી આવાજ બંદ હોને કી ખબર ને હિંદી પ્રેમિયોં કે ઍક બડ઼ે તબકે મેં માયૂસી ભર દી થી। જॉર્જ બુશ ને જાતે-જાતે હિંદુસ્તાની લોગોં કો જોરદાર ઝટકા દિયા થા। લેકિન ઓબામા કા નજરિયા બદલા નજર આ રહા હૈ। ઐસી ખબર હૈ કિ ઓબામા કી સરકાર ઍક બાર ફિર સે હિંદી સેવા કો શુરૂ કરને જા રહી હૈ। યે સચ હૈ કિ 54 સાલ પહલે જબ હિંદી સર્વિસ કી શુરૂઆત હુઈ થી, તબ શીતયુદ્ધ કા જમાના થા ઔર ઇસ સર્વિસ કે જરિઍ અમેરિકી સરકાર કા ઉદ્દેશ્ય અપની નીતિયોં કો લેકર પ્રોપેગંડા કરના થા। લેકિન 1990 મેં સોવિયત સંઘ કે બિખરાવ કે બાદ સે શીતયુદ્ધ કા દૌર ખત્મ હોતા ચલા ગયા। ઇસી બીચ ભારત ઔર અમેરિકી સંબંધોં ને નયા ઇતિહાસ રચ દિયા। બુશ કે હી દૌર મેં ભારત ઔર અમેરિકા કે બીચ ઍટમી સમઝૌતા હુઆ। ઇસ સમઝૌતે કે સાથ હી હિંદી – અમેરિકી ભાઈ-ભાઈ કી નઈ ઇબારત લિખી ગઈ। લેકિન ઇસી બુશ કે લિઍ હિંદી સર્વિસ બેગાની હોતી ચલી ગઈ। લેકિન અબ અમેરિકા કા નજારા બદલ રહા હૈ। યહી વજહ હૈ કિ હિંદી સર્વિસ કી શુરૂઆત કી ખબરેં ઔર હ્વાઇટ હાઉસ મેં હિંદી કા જયગાન કો ઘોષ તકરીબન સાથ-સાથ સુનાઈ પડ઼ા હૈ।
વૈસે હિંદી કો લેકર મહાશક્તિ કા નજારા યૂં હી નહીં બદલા હૈ। સાઠ કરોડ઼ કે વિશાલ મધ્ય વર્ગ કે સહારે ભારત દુનિયા કે લિઍ બડ઼ા બાજાર બનતા નજર આ રહા હૈ। વૈશ્વિક આર્થિક મંદી કે ઇસ દૌર મેં ભી ટિકે રહકર ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા ને સાબિત કર દિયા હૈ કિ અમેરિકી બાજારવાદ કે દૌર મેં ભી ઉસમેં કાફી દમખમ હૈ। યહી વજહ હૈ કિ દુનિયા કે સબસે તાકતવર સત્તા કેંદ્ર કી નજર મેં ના સિર્ફ હિંદુસ્તાની લોગ, બલ્કિ ઉસકી ભાષા સબસે બડ઼ી તાકત બનકર ઉભરી હૈ। દુનિયા કી સબસે બડ઼ી તાકત જાનતી હૈ કિ ભારતીય ભૂમિ પર અંગ્રેજી ભલે હી વિમર્શ કી આજ ભી મજબૂત ભાષા બની હુઈ હૈ। લેકિન યે સચ હૈ કિ આમ લોગોં સે સહજ સંવાદ ઔર ઉન તક અપની બાત પહુંચાને કા જરિયા હિંદી હી બન સકતી હૈ। કરીબ પચાસ કરોડ઼ લોગોં કા દિલ અંગ્રેજી કી બજાય હિંદી કે જરિઍ હી જીતા જા સકતા હૈ। ઉસે યે ભી પતા હૈ કિ બાજાર આજ હિંદી કી ઇસ તાકત કો પહચાન ગયા હૈ ઔર ઉસકા મૌકા-બેમૌકા ઇસ્તેમાલ ભી કર રહા હૈ। ઇસી હફ્તે આઈ ઍક ખબર ને વિકસિત સરજમીં પર હિંદી કી બઢ઼તી પહુંચ ઔર પકડ઼ કો હી જાહિર કિયા હૈ। ગ્લોબલ લૈંગ્વેજ મॉનિટર (જીઍલઍમ) કે મુતાબિક ઑસ્કર વિજેતા ફિલ્મ 'સ્લમડॉગ મિલિનેયર' કે ઍક ગીત કે બોલ મેં શામિલ જુમલા 'જય હો' દુનિયા કે સર્વાધિક લોકપ્રિય શબ્દોં કી લિસ્ટ મેં 16વેં નંબર પર આ ગયા હૈ। જબકિ હિંદી ફિલ્મોં કે લિઍ ઇસ્તેમાલ હોને વાલા શબ્દ 'બॉલિવુડ' 17વેં પાયદાન પર હૈ। સાફ હૈ કિ હિંદી કો લેકર વિકસિત દુનિયા કે આમ માનસ કા ભી નજારા બદલ રહા હૈ। ઐસે મેં દુનિયા કા સબસે બડ઼ા સત્તા કેંદ્ર મનમોહન સિંહ કા હિંદી મેં સ્વાગત કરકે દરઅસલ વિકસિત દુનિયા મેં હિંદી કો લેકર આઍ બદલાવ કો હી રેખાંકિત કર રહા હૈ।
હ્વાઇટ હાઉસ તક હિંદી ને દસ્તક દે દી હૈ। લેકિન સબસે બડ઼ા સવાલ યે હૈ કિ ક્યા વિકાસ ઔર તાકત કે સાથ હી સભ્યતા ઔર સલીકે કે લિઍ અમેરિકા કો અપના પૈમાના બના ચુકે ભારતીય મહાનગરીય માનસ કો હિંદી કા યે જયઘોષ ઝકઝોર પાઍગા ।

અંધેરે ખોહ મેં ભટકતી પત્રકારિતા શિક્ષા

ઉમેશ ચતુર્વેદી
તકનીકી શિક્ષણ કા અપના ઍક અનુશાસન હોતા હૈ, ઉસકી અપની જરૂરતેં હોતી હૈં। યહી કારણ હૈ કિ ઇંજીનિયરિંગ ઔર મેડિકલ કી ના સિર્ફ શિક્ષા હાસિલ કરના, બલ્કિ ઉનકી શિક્ષા દેના બેહદ ચુનૌતીભરા કામ માના જાતા રહા હૈ। અબ પ્રબંધન કી શિક્ષા કે સાથ ભી વૈસા હી હો રહા હૈ। ક્યોંકિ પ્રબંધન ભી ઍક તરહ સે તકનીક હી હૈ, સિર્ફ અકાદમિક શિક્ષણ યા પઢ઼ાઈ ભર નહીં હૈ। ઐસે મેં સવાલ યે ઉઠતા હૈ કિ પત્રકારિતા કી પઢ઼ાઈ ઔર ઉસકા શિક્ષણ તકનીકી શિક્ષણ-પ્રશિક્ષણ કે દાયરે મેં આતા હૈ યા નહીં। જાહિર હૈ જ્યાદાતર લોગ ઇસકા જવાબ હાં મેં હી દેંગે। પત્રકારિતા કી પઢ઼ાઈ કરને આ રહે છાત્ર ઔર ઉનકે અભિભાવક કમ સે કમ ઇસે તકનીકી શિક્ષણ ઔર પ્રશિક્ષણ કે દાયરે મેં માન રહે હૈં। શાયદ યહી વજહ હૈ કિ મીડિયા વિસ્ફોટ કે ઇસ દૌર મેં હજારોં-લાખોં રૂપઍ કી મોટી ફીસ દેકર છાત્રોં કી ભારી ભીડ઼ પત્રકારિતા કે શિક્ષણ સંસ્થાનોં કા રૂખ કર રહી હૈ। લેકિન ડીમ્ડ વિશ્વવિદ્યાલયોં કે સાથ હી સ્વવિત્તપોષિત વિશ્વવિદ્યાલયી પાઠ્યક્રમોં મેં જિસ તરહ પત્રકારિતા કી પઢ઼ાઈ હો રહી હૈ, ઉસસે સાફ હૈ કિ અપની તરહ સે ખાસ ઇસ અનુશાસન કી પઢ઼ાઈ કો લેકર છાત્રોં ઔર ઉનકે અભિભાવકોં મેં ઠગે જાને કા ભાવ બઢ઼ા હૈ। ઇસકા અસર ભાવી પત્રકારોં કી ગુણવત્તા પર ભી પડ઼ રહા હૈ। વૈચારિક બહસોં મેં જિસ તરહ પત્રકારિતા ઇન દિનોં નિશાને પર હૈ, ઉસકે પીછે પત્રકારિતા શિક્ષણ કે મૌજૂદા ઢર્રે કી કિતની ભૂમિકા હૈ, ઇસે લેકર સવાલ નહીં ઉઠ રહે હૈં। લેકિન અબ વક્ત આ ગયા હૈ કિ પત્રકારિતા શિક્ષણ કો પ્રોફેશનલ જરૂરતોં કે નિકષ કી બજાય તકનીકી અનુશાસન કે સાથ હી વૈચારિક ધરાતલ પર ભી પરખા જાય।
ઉદારીકરણ કે બાદ આઍ મીડિયા વિસ્ફોટ કે ઇસ દૌર મેં જિસ તરહ તકનીક પર પત્રકારિતા અવલંબિત હોતી ગઈ હૈ, ઇસસે સાફ હૈ કિ બાજાર મેં તકનીકી કસૌટી પર ખરે ઉતરને વાલે ભાવી પત્રકારોં કી માંગ બઢ઼ ગઈ હૈ। સિર્ફ ઇસી ઍક આધાર કે ચલતે ખબરનવીસી કે શિક્ષણ કો ઇંજીનિયરિંગ ઔર મેડિકલ કી તરહ તકનીકી અનુશાસન કા શિક્ષણ ઔર પ્રશિક્ષણ માના જા સકતા હૈ। ચૂંકિ પત્રકારિતા ઇંજીનિયરિંગ ઔર મેડિકલ કી તરહ કોરા તકનીક હી નહીં હૈ, બલ્કિ યહાં વૈચારિકતા ના સિર્ફ પૂંજી હૈ, બલ્કિ ઍક બડ઼ા ઔજાર ભી હૈ। હિંદી પત્રકારિતા કે શલાકા પુરૂષ રાજેંદ્ર માથુર ભલે હી કહતે રહેં કિ પત્રકાર ઇતિહાસ નિર્માતા નહીં, બલ્કિ ઉસકે ઐસે દર્શક હોતે હૈં, જો અપની પૈની નિગાહ કે જરિઍ આમ લોગોં કો ઇન ઘટનાઓં સે પરિચિત કરાતે હૈં। લેકિન યે ભી સચ હૈ કિ અપની વૈચારિકતા કી પૂંજી કે જરિઍ હાસિલ નજરિઍ કે ચલતે વે મૌજૂદા ઘટનાઓં કે પ્રતિ લોગોં કો સચેત યા ફિર ઉત્સાહિત ભી કરતે હૈં। તાકિ આને વાલા કલ જબ વિગત કે કલ કા ઇતિહાસ કે તૌર પર મૂલ્યાંકન કરે તો ઉસે કોઈ પછતાવા ના રહે। જાહિર હૈ યે દृષ્ટિ કિસી વિશ્વવિદ્યાલય યા પત્રકારિતા શિક્ષણ-પ્રશિક્ષણ સંસ્થાન કે ક્લાસરૂમ સે હાસિલ નહીં કિઍ જા સકતે। અગર ઐસા હોતા તો ભારતીય પત્રકારિતા કે શુરૂઆતી પુરૂષ ચાહે જેમ્સ ઑગસ્ટસ હિક્કી હોં યા અંબિકા પ્રસાદ વાજપેયી યા ફિર બાબૂ રાવ વિષ્ણુરાવ પરાડ઼કર, ઉન્હેં પત્રકારિતા કી દુનિયા મેં યાદ ભી નહીં કિયા જાતા। ક્યોંકિ ઉન્હોંને કિસી સંસ્થાન સે ખબરનવીસી યા વૈચારિકતા કી ટ્રેનિંગ હાસિલ નહીં કી થી। આજ કે દૌર મેં ભી પ્રભાષ જોશી, અચ્યુતાનંદ મિશ્ર, પ્રણય રॉય યા વિનોદ દુઆ જૈસે કઈ ચમકતે નામ હૈં, જિનકી પત્રકારિતા કા પ્રશિક્ષણ કિસી વિશ્વવિદ્યાલય યા સંસ્થાન મેં મિલા હો। બહરહાલ આજ કે દૌર મેં બિના ખાસ શિક્ષણ યા પ્રશિક્ષણ કે કિસી પત્રકાર કી ઉમ્મીદ નહીં કી જાતી, જૈસે બિના કિસી ઇંજીનિયરિંગ કી પઢ઼ાઈ કે ઇંજીનિયર યા મેડિકલ કી પઢ઼ાઈ કે ડॉક્ટર કી ઉમ્મીદ કી જાતી હૈ। અગર ઐસા હોગા તો ઉસ પર સવાલ ઉઠને લાજિમી હૈં। હકીકત મેં આજ કા પત્રકારિતા શિક્ષણ અપને ઉહાપોહ સે મુક્ત નહીં હો પાયા હૈ। ઉસકી કોશિશ યા ખુલા ધ્યેય હૈ પ્રણય રॉય ઔર પ્રભાષ જોશી જૈસા પારંપરિક ઔર શ્રેષ્ઠ વૈચારિક પત્રકાર બનાના હૈ, જો આજ કી તકનીક પર ભી ખરા ઉતરે। લેકિન ઉસકા સબસે બડ઼ા સંકટ યે હૈ કિ વહ અબ તક યે તય નહીં કર પાયા હૈ કિ પત્રકારિતા કા પ્રશિક્ષણ તકનીકી હૈ યા વૈચારિક। ઇસકે લિઍ જિતના પત્રકારિતા કે સંસ્થાન જિમ્મેદાર હૈં, ઉતના હી દોષી સરકાર ભી હૈ। અગર ઐસા નહીં હોતા તો આજ તક પત્રકારિતા કા ઍકનિષ્ઠ પાઠ્યક્રમ તૈયાર હો ચુકા હોતા। ઇંજીનિયરિંગ ઔર દૂસરે તકનીકી સંસ્થાનોં કી માન્યતા કે લિઍ બાકાયદા તકનીકી શિક્ષા પરિષદ હૈ, મેડિકલ કી પઢ઼ાઈ પર નિગાહ રખને કે લિઍ મેડિકલ કૌંસિલ હૈ। લેકિન ઇતિહાસ પર નિગાહ રખને વાલી પઢ઼ાઈ કે લિઍ ઐસી કોઈ રેગ્યુલેટરી સંસ્થા નહીં હૈ। યહી વજહ હૈ કિ કુકુરમુત્તોં કી તરહ ઉગે ડીમ્ડ વિશ્વવિદ્યાલયોં ઔર કથિત તકનીકી સંસ્થાનોં કે સાથ પત્રકારિતા પઢ઼ાને કે લિઍ મૈદાન મેં કૂદ પડ઼ે હૈં। ઇસ કડ઼ી મેં સ્વવિત્ત પોષિત યોજના કે તહત જાને-માને વિશ્વવિદ્યાલય ભી શામિલ હો ચુકે હૈં। ઇસકા અસર હૈ કિ અધિકાંશ સંસ્થાનોં કે પાસ કિતાબોં ઔર લૈબ કા જબર્દસ્ત ટોટા હૈ। લેકિન પઢ઼ાઈ ચાલૂ હૈ। નિજી સંસ્થાન મોટી ફીસ કે બદલે ઢેરોં સબ્જબાગ દિખા રહે હૈં। વહીં સ્વવિત્તપોષિત વિભાગોં કે નામ પર વિશ્વવિદ્યાલયોં યા પુરાને કॉલેજોં મેં પત્રકારિતા વિભાગ કમ ફીસ લે રહે હૈં। લેકિન સુવિધાઓં કે મામલે મેં ઉનકી ભી વહી હાલત હૈ, જો ચમકતી બિલ્ડિંગ વાલે નિજી સંસ્થાનોં કી હૈ।
અવ્વલ તો અધિકાંશ સંસ્થાનોં યા વિશ્વવિદ્યાલયોં મેં કોઈ માનક પાઠ્યક્રમ હી નહીં હૈ। રહી બાત ઉન્હેં પઢ઼ાને વાલોં કી તો યોગ્યતા કી કસૌટી પર ખરે ઉતરને વાલે કમ હી લોગ ભાવી પત્રકારોં કો પઢ઼ાને મેં જુટે હૈં। સ્વવિત્તપોષિત સંસ્થાનોં કે તૌર પર જિન વિશ્વવિદ્યાલયોં યા કॉલેજોં મેં પત્રકારિતા કી પઢ઼ાઈ હો રહી હૈ, વહાં પત્રકારિતા વિભાગ યા તો હિંદી વિભાગ કી દાસી હૈ યા ફિર અંગ્રેજી વિભાગ કા દોયમ દર્જે કા સાથી। હિંદી યા અંગ્રેજી વિભાગ કે ઠસ્સ વિદ્વાન અપને કો પત્રકારિતા કા પુરોધા ભી માન બૈઠે હૈં। ઉન્હેં બાજાર ઔર તકનીક સે કુછ લેના-દેના નહીં હૈ। ઉનકે લિઍ પત્રકારિતા કા શિક્ષણ શેક્સપીયર કે નાટકોં યા પ્રેમચંદ કી કહાનિયોં કી પઢ઼ાઈ જૈસા હી હૈ। ઉન્હેં યે ભી પતા નહીં હૈ કિ પત્રકારિતા શિક્ષણ કી દુનિયા મેં ક્રॉફ્ટ ઔર અકાદમિક નજરિઍ કો લેકર કોઈ બહસ ભી ચલ રહી હૈ। ભારતીય પત્રકારિતા ખાસ તૌર પર તકનીક ઔર કંટેંટ કે સાથ પહુંચ કે સ્તર પર કિસ પાયદાન પર જા પહુંચી હૈ, ઇસકા સાફ અંદાજા અધિકાંશ પત્રકારિતા સંસ્થાનોં ઔર વહાં પઢ઼ા રહે લોગોં કો નહીં હૈ। જાહિર હૈ ઇસકા ખામિયાજા વહ પીઢ઼ી ભુગત રહી હૈ, જો જેમ્સ હિક્કી યા અંબિકા પ્રસાદ વાજપેયી ના સહી, પ્રભાષ જોશી ઔર પ્રણય રॉય બનને કે લિઍ પત્રકારિતા કી પઢ઼ાઈ કે સમંદર મેં કૂદ પડ઼ી હૈ।
જહાં ઠીક-ઠાક પત્રકારિતા શિક્ષણ હો રહા હૈ, વહાં ક્રॉફ્ટ ઔર અકાદમિક જોર કો લેકર રસ્સાકશી જારી હૈ। જિન અધ્યાપકોં કા પ્રોફેશનલ પત્રકારિતા સે સાબકા નહીં પડ઼ા હૈ, વે સંચાર કે સિદ્ધાંતોં કે પારાયણ ઔર પાઠ સે છાત્રોં કો જોડ઼ના અચ્છા લગતા હૈ। લેકિન વિજિટિંગ ફૈકલ્ટી કે નામ પર પ્રોફેશનલ જબ ક્લાસ રૂમ મેં આતે હૈં તો વે તકનીક પર હી જોર દેતે હૈં। જાહિર હૈ ઉનકે શિક્ષણ કા મુખ્ય ફોકસ તકનીકી જાનકારી ઔર તકનીક કે આધાર પર કંટેંટ કો કસના સિખાના હોતા હૈ। અગર વે અખબાર સે હુઍ તો ઉનકી દુનિયા જનસત્તા ઔર ટાઇમ્સ ઑફ ઇંડિયા કે ન્યૂજ રૂમ કે ઇર્દ-ગિર્દ હી ઘૂમતી હૈ। અગર ટેલીવિજન કી દુનિયા સે હુઍ તો જી ન્યૂજ, ઍનડીટીવી યા આજતક કા ન્યૂજરૂમ હી ઉનકા આદર્શ હોતા હૈ। ઇસ અસર સે પત્રકારિતા પ્રશિક્ષણ પાને કે બાદ પ્રોફેશનલ સંસ્થાનોં મેં ટ્રેનિંગ કે લિઍ જાને વાલે છાત્ર બચ નહીં પાતે। ઉન્હેં મુંહ બિચકાકર ઉનકી સૈદ્ધાંતિક પઢ઼ાઈ કા મજાક ઉડ઼ાને મેં કોઈ કસર નહીં છોડ઼ી જાતી। ક્રॉફ્ટ ઔર અકાદમિક કો લેકર અતિવાદી જોર દરઅસલ ઍક તરહ કા અતિવાદ હી હૈ। હર તકનીક ઔર ક્રॉફ્ટ કા અપના ઍક સિદ્ધાંત ભી હોતા હૈ। અકાદમિક દુનિયા કો ઇસ સૈદ્ધાંતિકતા કે આધાર કો ખોજના ઔર ઉસકી કસૌટી પર ક્રॉફ્ટ કો વિશ્લેષિત કરના હોતા હૈ। ઇસ તરહ સે પઢ઼ે ઔર ગુને છાત્રોં મેં જો દृષ્ટિ વિકસિત હોતી હૈ, ઉસમેં મૌલિકતા કી ગુંજાઇશ જ્યાદા હોતી હૈ। લેકિન દુર્ભાગ્ય સે ઐસા નહીં હો રહા હૈ। જિસકા અસર આજ પત્રકારિતા કી પ્રોફેશનલ જિંદગી મેં ખૂબ દિખ રહા હૈ। સવાલોં કે ઘેરે મેં પત્રકારિતા રોજ આ રહી હૈ। નઈ પીઢ઼ી કે પત્રકારોં મેં મૌલિક દृષ્ટિ કા અભાવ સાફ નજર આતા હૈ। અગર મૌલિકતા દિખતી ભી હૈ તો ઉન્હેં પ્રયોગ કરને કે લિઍ જરૂરી સમર્થન દેને વાલે સાહસી સીનિયર કી ભી કમી સાફ નજર આતી હૈ।
સાફ હૈ તકનીક ઔર અકાદમિક કે ઝંઝટ સે મુક્ત હુઍ બિના પત્રકારિતા કી અપની વૈચારિક જરૂરત પર આધારિત પત્રકારિતા શિક્ષણ કે ઇંતજામ નહીં કિઍ જાઍંગે, સવાલ તો ઉઠતે હી રહેંગે। માખનલાલ ચતુર્વેદી પત્રકારિતા વિશ્વવિદ્યાલય ને પત્રકારિતા શિક્ષણ કી ઇસી કમી કો ધ્યાન મેં રખતે હુઍ પ્રેસ કૌંસિલ ઑફ ઇંડિયા ઔર વિશ્વવિદ્યાલય અનુદાન આયોગ કે સહયોગ સે પત્રકારિતા પાઠ્યક્રમ મેં ઍકરૂપતા લાને ઔર સંસ્થાનોં કે સાથ હી પઢ઼ાને વાલે લોગોં ઔર સંસ્થાનોં કે માનકીકરણ કી દિશા મેં કદમ ઉઠાયા હૈ। જરૂરત ઇસ બાત કી હૈ કિ પ્રોફેશનલ દુનિયા કી જરૂરતોં કે મુતાબિક પત્રકારિતા શિક્ષા ઢલે, લેકિન અકાદમિકતા કો ભી નજરંદાજ ના કિયા જાઍ। જડ઼ નજરિઍ વાલી અકાદમિકતા કે બોઝ તલે દબા પત્રકારિતા શિક્ષણ ના તો અકાદમિક દુનિયા કે લિઍ મુફીદ હોગા ના હી અખબારી ઔર ટીવી સંસ્થાન કો હી ફાયદા પહુંચા પાઍગા। ઔર પત્રકારિતા કી મેધા કા જો નુકસાન હોગા, ઉસકા આકલન તો આને વાલી પત્રકારીય પીઢ઼િયાં હી કર પાઍંગી।

નહીં રૂક પાઍગા હિંદી કા કારવાં

ઉમેશ ચતુર્વેદી
સિતંબર કે મહીને જૈસે-જૈસે નજદીક આતા જાતા હૈ, સરકારી દફ્તરોં કે ઉસ ખાસ વિભાગ કી રૌનક બઢ઼ાને કી કવાયદ શુરૂ હો જાતી હૈ, જિસે હિંદી અથવા રાજભાષા વિભાગ કહા જાતા હૈ। ઐસે માહૌલ મેં હિંદી કે પાખંડ દિવસ કે કરીબ ઍક પખવાડ઼ા પહલે કેંદ્ર સરકાર કા મંત્રી હિંદી કી પઢ઼ાઈ કો જરૂરી બનાને કી હિમાયત કરતા હુઆ બયાન દે તો હૈરત હોના સ્વાભાવિક હી હૈ। માનવ સંસાધન મંત્રી કપિલ સિબ્બલ કે ઇસ બયાન પર શક કી ગુંજાઇશ ભી ઇસલિઍ જ્યાદા હૈ, ક્યોંકિ હિંદી ઐસે બયાનોં કે જરિઍ કરીબ ઉનસઠ સાલ સે ઠગી જાતી રહી હૈ। રાજભાષા કો હકીકત મેં વહ હક અબ તક નહીં મિલ પાયા, જિસકી વહ સ્વાભાવિક તૌર પર હકદાર હૈ।
રાજનીતિક બયાનોં કી ગંભીરતા કો હમેશા ઇતિહાસ ઔર વિગત કે કદમોં કે આધાર પર પરખા જાતા રહા હૈ। લેકિન હમેં યે નહીં ભૂલના ચાહિઍ કિ કપિલ સિબ્બલ અંગ્રેજી કે ધુઆંધાર વક્તા હૈં। કાંગ્રેસ પાર્ટી કા પ્રવક્તા રહતે ઉન્હોંને પ્રેસ કો અપની પાર્ટી સે સંબંધિત જિતની જાનકારિયાં અંગ્રેજી કે જરિઍ દી થીં, શાયદ હી હિંદી મેં દી હોંગી। સંસદ મેં ભી ચાહે વિપક્ષી સદસ્ય કે તૌર પર બહસ મેં હિસ્સેદારી રહી હો યા ફિર મંત્રી કે તૌર પર બહસોં કા જવાબ દેના, કપિલ સિબ્બલ અંગ્રેજી કો હી સહજ માનતે રહે હૈં। ઐસે કપિલ સિબ્બલ અગર દેશભર કે સ્કૂલોં મેં હિંદી પઢ઼ાઍ જાને કી વકાલત કર રહે હૈં તો ઇસે સામાન્ય બયાન ભર માનકર ઉપેક્ષિત નહીં કિયા જાના ચાહિઍ।
દરઅસલ કપિલ સિબ્બલ કે ઇસ સુઝાવ કી વજહ જો ચિંતાઍં હૈં, ઉસી પખવાડ઼ે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ કે પૂર્વ પ્રમુખ કુપ સી સુદર્શન ને જાહિર કિયા હૈ। કાંગ્રેસ કે ઍક મુખર નેતા કે સાથ સંઘ કે પૂર્વ પ્રમુખ કે બયાનોં કો જોડ઼ના કુછ લોગોં કો ભલે હી ગલત લગ સકતા હો। લેકિન હકીકત યહી હૈ। સુદર્શન ને કહા હૈ કિ અંગ્રેજિયત ઇસ દેશ કી સંસ્કृતિ કો બિગાડ઼ તો રહી હી હૈ, દેશ મેં ઍકતા કી ભાવના પર ભી અસર ડાલ રહી હૈ। કપિલ સિબ્બલ ને ભી જબ હિંદી પઢ઼ાને કી વકાલત કી તો ઉનકા ભી યહી કહના થા કિ હિંદી કી પઢ઼ાઈ કે જરિઍ દેશભર કે બચ્ચે ઍકતા કે સૂત્ર મેં બંધ સકેંગે।
યે કડ઼વી સચાઈ હૈ કિ સરકારી કોશિશોં કે જરિઍ હિંદી અપના અસલ મુકામ હાસિલ નહીં કર પાઈ। દૂસરે શબ્દોં મેં કહેં તો હિંદી કો ઉસકે અસલ મુકામ પર પહુંચાને મેં સરકારી ખેલ ને જ્યાદા અડ઼ંગા લગાયા। હિંદી કો દાસી બનાઍ રખને કી સરકારી કવાયદ કી શુરૂઆત 1965 મેં હી હો ગઈ થી, જબ ભાષા સંબંધી સંસદ કે સંકલ્પ મેં યે તય કર દિયા ગયા કિ જબ તક ઍક ભી રાજ્ય સરકાર હિંદી કે રાજભાષા હોને કા વિરોધ કરતી રહેગી, ઉસે વ્યવહારિક તૌર પર રાજભાષા નહીં બનાયા જા સકેગા। સચ તો યે હૈ કિ યે સંકલ્પ બાદ મેં આયા, લેકિન ઉસકી પૂર્વ પીઠિકા 21 નવંબર 1962 કો હી બન ગઈ થી। ઇસ દિન ગઠિત નગાલૈંડ રાજ્ય કી રાજભાષા હી અંગ્રેજી હૈ। જાહિર હૈ કિ નગાલૈંડ જૈસે રાજ્ય હિંદી કો ક્યોંકર અપનાને લગે। સાઠ કે દશક મેં તમિલનાડુ મેં ઉભરે હિંદી વિરોધ કે લિઍ ગુલજારી લાલ નંદા કે ઍક આદેશ કો જિમ્મેદાર માના જાતા હૈ। મશહૂર પત્રકાર કુલદીપ નૈય્યર ને અપની પુસ્તક સ્કૂપ મેં ઇસ ઘટના કા જિક્ર કિયા હૈ। દરઅસલ સંવૈધાનિક પ્રાવધાનોં કે ચલતે 26 જનવરી 1965 સે હિંદી કો રાજભાષા કે તૌર પર અંગ્રેજી કા સ્થાન લે લેના થા। ઇસે દેખતે હુઍ હી બતૌર રાજભાષા વિભાગ કે ઇંચાર્જ મંત્રી કે નાતે નંદા ને યે આદેશ દિયા થા। લેકિન પહલે સે જારી કેંદ્રીય સત્તા મેં હિંદી વિરોધ કી માનસિકતા કે ચલતે તમિલનાડુ કે નેતાઓં કો યે પ્રચારિત કરને કા મૌકા મિલ ગયા કિ કેંદ્ર સરકાર ગૈરહિંદી ભાષી રાજ્યોં પર જબર્દસ્તી હિંદી થોપના ચાહતી હૈ। નંદા જી કો અપની ગલતી કા અહસાસ હુઆ ઔર યહ આદેશ વાપસ લે લિયા ગયા। લેકિન જો ગલતી હોની થી, વહ હો ગઈ થી। જિસકા ખામિયાજા તમિલનાડુ મેં ખૂની સંઘર્ષ કે તૌર પર દિખા। આંદોલન કી રિપોર્ટિંગ કરને દિલ્લી સે પહુંચે પત્રકારોં કો તબ કે મદ્રાસ ઔર અબ કે ચેન્નઈ મેં ઑટો વાલોં સે અપને હિંદી સવાલોં કે જવાબ મેં હિંદી મેં હી સુનને કો મિલા – હમ હિંદી નહીં જાનતા। યાની હિંદી જાનને વાલા ભી અપની ક્ષેત્રીય અસ્મિતા ઔર સ્થાનીય રાષ્ટ્રવાદ કો બચાને કે નામ પર હિંદી કા વિરોધી હો ગયા થા। ઇસ આંદોલન ને તમિલનાડુ મેં સરકારી તૌર પર ના સિર્ફ હિંદી કો લાગૂ નહીં હોને દિયા, બલ્કિ કેંદ્ર સરકાર કો હિંદી કી ઉસકી અસલ જગહ પર બૈઠાને કે અપને સંકલ્પ કો અનંત કાલ તક ટાલને કા મૌકા જરૂર દે દિયા।
સરકારી ષડયંત્ર કે ચલતે હિંદી વ્યવહાર મેં રાજભાષા ભલે નહીં બન પાઈ, લેકિન 1991 મેં શુરૂ હુઍ ઉદારીકરણ કે દૌર ને હિંદી કો નઈ પહચાન દિલાઈ। બેશક યહ નીતિ બનાને વાલોં કી ભાષા નહીં બન પાઈ હૈ, લેકિન બાજાર કી સબસે પ્રમુખ ભાષા જરૂર બન ગઈ। ઔર તો ઔર જિસ રાજ્ય ને હિંદી વિરોધ કે નામ પર ખૂન બહાયા, બસેં જલાઈં ઔર સરકારી સંપત્તિ કો નુકસાન પહુંચાયા, અબ ઉસ તમિલનાડુ કે લોગ ભી અપને બચ્ચોં કો હિંદી પઢ઼ાને કે લિઍ પ્રોત્સાહિત કર રહે હૈં। પિછલે દિનોં ઍક પ્રમુખ અંગ્રેજી દૈનિક કે ચેન્નઈ સંવાદદાતા ને ખબર દી કિ સાઠ કે દશક કે હિંદી વિરોધી આંદોલનકારી પીઢ઼ી ભી અબ અપને બચ્ચોં કો હિંદી પઢ઼ાને કે લિઍ બઢ઼-ચઢ઼કર હિસ્સા લે રહી હૈ। તમિલનાડુ મેં બદલાવ કી યે બયાર કી અસલ વજહ ઉદારીકરણ હી હૈ। ઇસી કે ચલતે 1995 મેં દુનિયા કી જિન પાંચ ભાષાઓં કો સ્ટાર સમૂહ કે માલિક રૂપર્ટ મર્ડોક ને ભવિષ્ય કી તાકતવર ભાષાઍં બતાયા થા, ઉસમેં હિંદી ભી થી। મર્ડોક જાનતે થે કિ હિંદી મેં બાજાર કો દુહને કી અકૂત તાકત હૈ। યહી વજહ હૈ કિ સ્ટાર સમૂહ કે ચૈનલોં કા ભારતીય આસમાન પર હમલા હુઆ ઔર દેખતે હી દેખતે સ્ટાર સમૂહ ભારત કી ઇલેક્ટ્રॉનિક મીડિયા ક્રાંતિ કા અગુઆ બન ગયા। હમારે શાસક ભલે હી હિંદી કો નકારતે રહે, લેકિન જિનકી બદૌલત હિંદી અપને અહમ સ્થાન સે દૂર હુઈ, ઉસી શાસક વર્ગ અંગ્રેજ કૌમ કે હી ઍક પ્રભાવી શખ્સ ને હિંદી કી તાકત કો પહચાનને મેં ભૂલ નહીં કી।
આજ અગર કપિલ સિબ્બલ હિંદી કી વકાલત કર રહે હૈં તો ઇસકી વજહ યે નહીં હૈ કિ ઉનકી પાર્ટી કે પહલે કે કર્તાધર્તાઓં ને જો કિયા, ઉસે લેકર ઉનકે મન મેં કોઈ પશ્ચાતાપ હૈ। યા ફિર વે ઉસ ભૂલ કો સુધારના ચાહતે હૈં। હકીકત તો યહી હૈ કિ અંગ્રેજિયત કે વર્ચસ્વ કે ઇસ દૌર મેં ભી હિંદી અપની તાકત બઢ઼ાતી જા રહી હૈ। કશ્મીર સે લેકર કન્યાકુમારી તક, ગુજરાત સે લેકર ઉસ નગાલૈંડ તક, જિસકી રાજભાષા અંગ્રેજી હૈ, હિંદી કો જાનને-બોલને, સમઝને ઔર ગુનગુનાને વાલોં કી સંખ્યા બઢ઼તી જા રહી હૈ। સર્વોચ્ચ અદાલતોં તક મેં ઉસે લાગૂ કરને કે લિઍ માંગ બઢ઼તી જા રહી હૈ। દિલ્લી હાઈકોર્ટ મેં હિંદી મેં સુનવાઈ ઔર ઇંસાફ કો લેકર તીન હજાર સે જ્યાદા વકીલોં કા મૈદાન મેં કૂદ પડ઼ના કોઈ કમ નહીં હૈ। જાહિર હૈ, અપને વિસ્તાર મેં હિંદી કા સહારા લેકર તાકતવર બના બાજાર અબ હિંદી કો ભી તાકતવર બના રહા હૈ। યે તાકત હી હૈ કિ હિંદી કો લેકર અંગ્રેજી દાં લોગોં તક કા રવૈયા બદલતા નજર આ રહા હૈ। ઇસસે સાફ હૈ કિ આને વાલે દિનોં મેં હિંદી કી જયજયકાર બઢ઼તી હી જાઍગી। જરૂરત ઇસ બાત કી હૈ કિ ખાંટી હિંદી વાલે ભી ઇસ તથ્ય કો સમઝેં ઔર અપની તાકત કો સકારાત્મક તરીકે સે ઇસ નેક કામ મેં લગાઍં।

અંદરખાને મેં ભી હુઈ ડીલ

ઉમેશ ચતુર્વેદી
યહ લેખ પ્રથમ પ્રવક્તા કે 01 સિતંબર 2009 કે અંક મેં પ્રકાશિત હુઆ હૈ।
ભારતીય લોકતંત્ર મેં ઇસ બાત પર શક નહીં હૈ કિ ઇસ દેશ કા સબસે તાકતવર પ્રધાનમંત્રી કા પદ હૈ। જાહિર હૈ ઉન્હેં નિયંત્રિત કરને વાલી પાર્ટિયોં કે અધ્યક્ષ કી તાકત ભી કમ નહીં હોગી। ઇસ દેશ મેં શાયદ હી કોઈ માનેગા કિ કાંગ્રેસ અધ્યક્ષ સોનિયા ગાંધી ઔર ઉનકે નિર્દેશન મેં કામ કરને વાલે પ્રધાનમંત્રી મનમોહન સિંહ ભી મીડિયા કે સામને કમજોર હોંગે। લેકિન યે સોલહ આને સહી હૈ કિ પિછલે આમ ચુનાવોં મેં દેશ કી સત્તા સંભાલ રહે યે દોનોં દિગ્ગજ ભી કમજોર સાબિત હુઍ। ચુનાવી સમર કે દૌરાન સોનિયા ગાંધી ઔર મનમોહન સિંહ કો ભી મીડિયા કો અંદરખાને મેં પૈકેજ દેના પડ઼ા। નામ ના છાપને કી શર્ત પર કાંગ્રેસ પાર્ટી કે હી ઍક રસૂખદાર નેતા કો ઇસ તથ્ય કો સ્વીકાર કરને સે ગુરેજ નહીં હૈ।
ચુનાવ કે દૌરાન પ્રત્યાશિયોં કે પક્ષ મેં ખબર છાપને ઔર પૈસે યા પૈકેજ ડીલ ના કરને વાલે પ્રત્યાશિયોં કી ખબરોં કો સિરે સે નકાર દેને કા આરોપ તો મીડિયા પર લગ હી રહા હૈ। પૈસે કમાને કી ઇસ બહતી ગંગા મેં હાથ ધોને મેં દેશ કે કઈ બડ઼ે મીડિયા ઘરાનોં કે બારે મેં ખુલેઆમ સવાલ-જવાબ હો હી રહે હૈં। ઇસે લેકર આરોપી મીડિયા કો ભી બચાવ મેં ઉતરના પડ઼ા હૈ। લેકિન યે ભી સચ હૈ કિ ઍક-ઍક વોટ કે જુગાડ઼ મેં લગી કાંગ્રેસ ઔર ભારતીય જનતા પાર્ટી જૈસી પાર્ટિયોં ને મીડિયા કે ઍક બડ઼ે ધડ઼ે કી ઇસ જાયજ-નાજાયજ માંગ કે આગે ઘુટને ટેકને મેં હી અપની ભલાઈ સમઝી। ભારતીય જનતા પાર્ટી કે સાંસદ ઔર વરિષ્ઠ પત્રકાર ચંદન મિત્રા દેશ કે બડ઼ે ખબરિયા ચૈનલોં પર આરોપ લગા હી ચુકે હૈં કિ ઉન્હોંને ઍક સંગઠન બનાકર પાર્ટિયોં સે વિજ્ઞાપન બટોરે। લેકિન કાંગ્રેસ નેતા કા ખુલાસા ઇસસે આગે કી બાત બતા રહા હૈ। ઉન્હોંને કહા કિ કઈ બડ઼ે ચૈનલોં ને અંદરખાને મેં ઉનસે બિના કિસી રસીદ ઔર પક્કી ખાતા-બહી કે ભી પૈસે લિઍ। ઇસમેં કઈ બડ઼ે ઔર નામી પત્રકાર ભી શામિલ હૈં। ઉત્તર પ્રદેશ કે ઍક નેતા ને ભી નામ ના છાપને કી શર્ત પર બતાયા કિ ઍક ચૈનલ ને તો બાકાયદા બીઍસપી કે નેતાઓં સે ભી અંદરખાને મેં ડીલિંગ કી। જિસમેં ઉસકે સંપાદક કા હી બડ઼ા હાથ રહા।
વૈસે સ્થાનીય ઔર જિલા સ્તર પર ઐસે આરોપ પહલે ભી લગતે રહે હૈં। કુછ તથ્યોં મેં સચ્ચાઈ ભી રહી હૈ। કુછ ઍક લોગ રાષ્ટ્રીય સ્તર પર ભી ઐસા કરતે રહે હોંગે। લેકિન આમતૌર પર પત્રકારિતા કે મૂલ માનદંડોં કા ખયાલ રખા જાતા થા। લેકિન ઇસ બાર ઇસે ખુલકર સ્વીકાર કિયા ગયા, યહી વજહ હૈ કિ ઇસ બાર સવાલ ભી જ્યાદા ઉઠ રહે હૈં। વૈસે સચ તો યે હૈ કિ મધ્ય પ્રદેશ કે ઍક અખબાર ને 1996 કે સ્થાનીય ચુનાવોં મેં અપની જિલા યૂનિટોં કો પ્રત્યાશિયોં સે કમાઈ કા લક્ષ્ય દિયા થા। જિસને નહીં દિયા, ઉનકા અખબાર ને બॉયકાટ કિયા ઔર ઇસકી કીમત ઉન પ્રત્યાશિયોં કો ચુકાની પડ઼ી થી। લેકિન કમાઈ કા યે રાસ્તા ચલ નિકલા તો ઇસે મીડિયા ઘરાનોં ને અપનાને મેં દેર નહીં લગાઈ।
ધીરે-ધીરે યે રોગ પૂરે દેશ મેં ફૈલને લગા। પંજાબ કે પિછલે વિધાનસભા ચુનાવ મેં કાંગ્રેસ કે ઍક પ્રચાર પ્રભારી કો ઇસ નઈ પરિપાટી સે પહલી બાર સાબકા પડ઼ા। અબ તક વે જાનતે થે કિ પ્રચાર કે લિઍ રાજ્ય યા રાષ્ટ્રીય મુખ્યાલય સે અપને લક્ષ્ય સમૂહ વાલે અખબારોં ઔર ટીવી ચૈનલોં કો વિજ્ઞાપન જારી કિયા જાતા હૈ। લેકિન ઉસ વિધાનસભા ચુનાવ મેં પહલી બાર ઉન્હેં પતા ચલા કિ મીડિયા ઘરાનોં ને અપની જિલા યૂનિટોં કો લક્ષ્ય દે રખે થે। અબ મરતા પત્રકાર ક્યા ના કરતા, લિહાજા દો-દો તીન-તીન સંસ્થાનોં કે સ્થાનીય પત્રકારોં ને આપસ મેં ગુટ બનાકર ખુદ કી માર્કેટિંગ કી ઔર દબાવ બનાકર ઉનસે વિજ્ઞાપન કી માંગ કી। ઇસકે કુછ મહીનોં બાદ ગુજરાત મેં વિધાનસભા ચુનાવ હુઍ। જબ વે ગુજરાત કે ચુનાવ પ્રચાર કે સમંદર મેં ઉતરે તો વહાં ભી પત્રકારીય ભ્રષ્ટાચાર કી ઇસ ગંગા સે સાબકા પડ઼ા। રહી-સહી કસર લોકસભા ચુનાવોં મેં પૂરી હો ગઈ। લિહાજા અબ તો વે માન કે ચલતે હૈં કિ હર રાજ્ય મેં ઉન્હેં ઐસા હી અનુભવ હોને વાલા હૈ।
જિસ તરહ સે મીડિયા કે ઍક વર્ગ કી જાયજ-નાજાયજ માંગોં કે સામને બડ઼ે – બડ઼ે દલોં કે બડ઼ે નેતાઓં તક કો ઝુકના પડ઼ા, ઉસસે સાફ હૈ કિ આજ મીડિયા કિતના તાકતવર હો ગયા હૈ ઔર ઍક-ઍક વોટ કી જુગત મેં જુટે નેતાઓં કે લિઍ ઐસે મીડિયા કો નકારના ભી ઉનકે લિઍ આસાન નહીં રહા। ઐસે મેં સબસે બડ઼ા સવાલ યે હૈ કિ ભ્રષ્ટાચાર પર સવાલ ઉઠાને કી તાકત રખને વાલે મીડિયા સંસ્થાન ઇસ પરિપાટી કે બાદ ક્યા સરકાર ઔર નેતાઓં પર ઉસી આક્રામકતા સે સવાલ ઉઠા સકેંગે। ઇસકા જવાબ પાના ફિલહાલ આસાન નહીં લગતા। લેકિન ઇસકે સાથ યે ભી સચ હૈ કિ જો પાર્ટી યા ઉસકે તાકતવર નેતા મીડિયા કી ઇસ નાજાયજ માંગ કે સામને ઝુક સકતે હૈં, ક્યા ગારંટી હૈ કિ વે દેશ કે ઉન અહમ મસલોં કો શિદ્દત સે હલ કર પાઍંગે, જિનકે લિઍ મજબૂતી ઔર દृઢ઼તા કી જરૂરત હોતી હૈ।
સાફ હૈ કિ યે માન્યતાઓં ઔર ઉસૂલોં પર સંકટ કા દૌર હૈ। લેકિન યે ભી સચ હૈ કિ સંકટ કે દૌર હી નઍ ઉસૂલોં, મજબૂત પરંપરાઓં ઔર માનવીય મૂલ્યોં કી સ્થાપના કી નઈ રાહ ભી સુઝાતે હૈં। જબ હિંદી પત્રકારિતા કે શલાકા પુરૂષ ઔર નૌજવાન પત્રકારોં કી ટોલી ઇસકે ખિલાફ આવાજ ઉઠાને મેં નહીં હિચક રહી હૈ તો નઈ ઉમ્મીદ કા દીયા જલાના ગલત નહીં હોગા।