ਉਮੇਸ਼ ਚਤੁਰ੍ਵੇਦੀ
ਪਚਾਸ ਕਰੋਡ਼ ਹਿਂਦੀ ਭਾਸ਼ਿਯੋਂ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਮੇਂ ਅਗਰ ਹਿਂਦੀ ਕੀ ਸਬਸੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਹਂਸ ਬਾਰਹ ਹਜਾਰ ਕੇ ਆਸਪਾਸ ਹੀ ਬਿਕਤੀ ਹੋ ਤੋ, ਹਿਂਦੀਭਾਸ਼ਿਯੋਂ ਕੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਸਂਸਾਰ ਪਰ ਸਵਾਲ ਉਠੇਂਗੇ ਹੀ। ਕਿਸੀ ਭੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕੀ ਰਚਨਾਸ਼ੀਲਤਾ ਕੀ ਸਬਸੇ ਬੇਹਤਰ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਿ ਉਸਕੀ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਪਤ੍ਰਿਕਾਏਂ ਹੀ ਹੋਤੀ ਹੈਂ। ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ ਤੌਰ ਪਰ ਇਸ ਮੋਰ੍ਚੇ ਪਰ ਹਿਂਦੀ ਕਾ ਪੂਰਾ ਪਰਿਦृਸ਼੍ਯ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਹੈ। ਹਿਂਦੀ ਕੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਮੇਂ ਜਿਸ ਤਰਹ ਦੈਨਿਕ ਅਖਬਾਰੋਂ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਢ਼ਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਵਹ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ ਤੌਰ ਪਰ ਹਿਂਦੀ ਕੇ ਲਿਏ ਬੇਹਤਰ ਸਂਕੇਤ ਤੋ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਕੇ ਬਰਕ੍ਸ ਹਿਂਦੀ ਮੇਂ ਕਮ ਸੇ ਕਮ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਕੋ ਲੇਕਰ ਪਾਠਕੋਂ ਮੇਂ ਸਂਸ੍ਕਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਏ ਹੈਂ। ਹਿਂਦੀ ਮੇਂ ਜਬ ਭੀ ਇਸਕੀ ਤਰਫ ਧ੍ਯਾਨ ਦਿਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ, ਸਬਸੇ ਪਹਲਾ ਧ੍ਯਾਨ ਰਾਜਭਾਸ਼ਾ ਕੋ ਲੇਕਰ ਸਰਕਾਰੀ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਕੀ ਓਰ ਹੀ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਰਾਜਭਾਸ਼ਾ ਬਨਨੇ ਕੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨੀਤਿ ਨਿਯਂਤਾਓਂ ਔਰ ਸਤ੍ਤਾ ਵਿਮਰ੍ਸ਼ ਮੇਂ ਹਿਂਦੀ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੈਸੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਈ ਹੈ, ਜੈਸੀ ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਕੀ ਹੈ। ਰਚਨਾਸ਼ੀਲਤਾ ਔਰ ਰਚਨਾਤ੍ਮਕਤਾ ਸੇ ਜੁਡ਼ੇ ਵਿਮਰ੍ਸ਼ ਕੋ ਲੇਕਰ ਹਿਂਦੀਭਾਸ਼ੀ ਰਾਜ੍ਯੋਂ ਕੋ ਛੋਡ਼ ਦੇਂ ਤੋ ਕੇਂਦ੍ਰੀਯ ਸ੍ਤਰ ਪਰ ਹਿਂਦੀ ਸਾਪੇਕ੍ਸ਼ ਮਾਹੌਲ ਅਭੀ ਬਨਨਾ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਸਿਰ੍ਫ ਇਸੀ ਵਜਹ ਸੇ ਯਹ ਮਾਨ ਲਿਯਾ ਜਾਯ ਕਿ ਹਿਂਦੀ ਕੇ ਲਿਏ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਕਾ ਮਾਹੌਲ ਨਹੀਂ ਰਹਾ ਤੋ ਯਹ ਨਿਸ਼੍ਕਰ੍ਸ਼ ਅਧੂਰਾ ਹੀ ਮਾਨਾ ਜਾਏਗਾ।
ਹਿਂਦੀ ਮੇਂ ਆਜ ਭੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਕਿਤਾਬੋਂ ਕਾ ਸਂਸ੍ਕਰਣ ਹਜਾਰ ਸੇ ਦੋ ਹਜਾਰ ਤਕ ਹੀ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਪਰ ਚਰ੍ਚਾ ਕੇ ਵਕ੍ਤ ਹਿਂਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਜਗਤ ਕੀ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਪਰ ਭੀ ਧ੍ਯਾਨ ਜਾਨਾ ਸਹਜ ਹੀ ਹੈ। ਯਹ ਸਚ ਹੈ ਕਿ ਹਿਂਦੀ ਕੀ ਕਮਾਈ ਖਾਨੇ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕੋਂ ਨੇ ਭੀ ਹਿਂਦੀ ਕੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਸਂਸ੍ਕਾਰ ਕੋ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨੇ ਮੇਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿਯਾ। ਆਜਾਦੀ ਕੇ ਤਤ੍ਕਾਲ ਬਾਦ ਚੂਂਕਿ ਮਾਹੌਲ ਰਾਸ਼੍ਟ੍ਰੀਯਤਾ ਸੇ ਓਤਪ੍ਰੋਤ ਥਾ, ਲਿਹਾਜਾ ਉਸ ਵਕ੍ਤ ਹਿਂਦੀ ਕੇ ਲਿਏ ਸੋਚਨੇ-ਮਰਨੇ ਵਾਲੇ ਲੋਗ ਥੇ। ਉਸ ਮਾਹੌਲ ਕਾ ਹੀ ਅਸਰ ਥਾ ਕਿ ਉਸ ਵਕ੍ਤ ਹਿਂਦੀ ਮੇਂ ਸਾਹਸਿਕ ਪਹਲ ਕਰਨੇ ਕੀ ਜਿਦ੍ਦ ਕਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਥਾ। ਲੇਕਿਨ ਜੈਸੇ-ਜੈਸੇ ਉਦਾਰੀਕਰਣ ਕੀ ਤਰਫ ਹਮਾਰੇ ਕਦਮ ਬਢ਼ਤੇ ਗਏ, ਹਿਂਦੀ ਕੀ ਰਚਨਾਸ਼ੀਲਤਾ ਕੋ ਲੇਕਰ ਜਿਦ੍ਦੀਪਨ ਮੇਂ ਕਮੀ ਆਤੀ ਗਈ। ਸਾਹਸਿਕ ਪਹਲ ਤੋ ਅਬ ਸਿਰ੍ਫ ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਕੀ ਹੀ ਬਾਤ ਹੈ। ਯਹ ਕਹਨਾ ਕਿ ਸਿਰ੍ਫ ਇਸਕੇ ਚਲਤੇ ਹੀ ਹਿਂਦੀ ਮੇਂ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਕੇ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਜ ਕਾ ਫੈਲਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁਆ ਤੋ ਯਹ ਭੀ ਅਤਿਸ਼ਯੋਕ੍ਤਿ ਹੀ ਹੋਗੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਯਹ ਭੀ ਏਕ ਕਾਰਣ ਜਰੂਰ ਹੋ ਸਕਤਾ ਹੈ।
ਆਜ ਹਿਂਦੀ ਕੇ ਕੁਛ ਉਤ੍ਸਾਹੀ ਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤਾ ਤਰ੍ਕ ਦੇਤੇ ਨਹੀਂ ਥਕ ਰਹੇ ਹੈਂ ਕਿ ਜਬ ਭਾਸ੍ਕਰ, ਜਾਗਰਣ, ਅਮਰ ਉਜਾਲਾ, ਰਾਜਸ੍ਥਾਨ ਪਤ੍ਰਿਕਾ, ਹਿਂਦੁਸ੍ਤਾਨ, ਸਰਸ ਸਲਿਲ, ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਤਾ ਦਰ੍ਪਣ, ਗृਹਸ਼ੋਭਾ ਲਾਖੋਂ ਕੀ ਸਂਖ੍ਯਾ ਮੇਂ ਬਿਕ ਸਕਤੇ ਹੈਂ ਤੋ ਹਿਂਦੀ ਕੀ ਕੋਈ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਕ੍ਯੋਂ ਸਾਤ ਸੇ ਦਸ ਹਜਾਰ ਕੀ ਸਂਖ੍ਯਾ ਤਕ ਭੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁਂਚ ਪਾਤੀ। ਲੇਕਿਨ ਯਹ ਤਰ੍ਕ ਭੀ ਏਕਾਂਗੀ ਹੀ ਹੈ। ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਜੋ ਸਾਮਗ੍ਰੀ ਸਰਸ ਸਲਿਲ ਮੇਂ ਛਪ ਸਕਤੀ ਹੈ, ਵਹ ਕਿਸੀ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਕੀ ਸਾਮਗ੍ਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਤੀ। ਦਰਅਸਲ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਔਰ ਵਿਸ਼ਯ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾ ਅਪਨਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਬਚ੍ਚੋਂ ਕੀ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਮੇਂ ਸਮੋਸੇ ਬਨਾਨੇ ਕੀ ਵਿਧਿਯਾਂ ਯਾ ਫਿਰ ਲਿਪਸ੍ਟਿਕ ਲਗਾਨੇ ਕੇ ਤਰੀਕੇ ਕੀ ਜਾਨਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਦੀ ਜਾ ਸਕਤੀ। ਵੈਸੇ ਹੀ ਮਹਿਲਾ ਪਤ੍ਰਿਕਾਓਂ ਮੇਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭਂਡਾਫੋਡ਼ ਕੀ ਸਾਮਗ੍ਰੀ ਦੇਨਾ ਭੀ ਅਟਪਟਾ ਹੀ ਲਗੇਗਾ। ਕੁਛ ਯਹੀ ਹਾਲਤ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਕੀ ਭੀ ਹੈ। ਵਹਾਂ ਹਰ ਤਰਹ ਕੀ ਸਾਮਗ੍ਰੀ ਦੇਨਾ ਸਂਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਗਾ। ਐਸੇ ਮੇਂ ਕਿਸੀ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਕੀ ਕਿਸੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਸੇ ਤੁਲਨਾ ਹੀ ਬੇਮਾਨੀ ਹੋਗਾ। ਲੇਕਿਨ ਦਿਲ੍ਲੀ ਮੇਂ ਹਾਲ ਹੀ ਮੇਂ ਹੁਈ ਐਸੀ ਏਕ ਗੋਸ਼੍ਠੀ ਮੇਂ ਐਸੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀ ਗਈ ਤੋ ਹਂਗਾਮਾ ਮਚ ਗਯਾ।
ਹਿਂਦੀ ਮੇਂ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਕੇ ਸਾਮਨੇ ਆਜ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਾ ਜੋ ਸਂਕਟ ਦਿਖ ਰਹਾ ਹੈ, ਉਸਕੇ ਦੋ ਕਾਰਣ ਹੈਂ। ਪਹਲਾ ਤੋ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲਤਾ ਕੋ ਭੌਤਿਕ ਯਾਨੀ ਆਰ੍ਥਿਕ ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਯ ਦੇਨੇ ਵਾਲੇ ਉਦਾਰ ਹਾਥੋਂ ਕੀ ਕਮੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉਦਾਰੀਕਰਣ ਕੇ ਦੌਰ ਮੇਂ ਇਸ ਤਥ੍ਯ ਪਰ ਗੌਰ ਫਰਮਾਨੇ ਕੀ ਕਹੀਂ ਜ੍ਯਾਦਾ ਜਰੂਰਤ ਹੈ। ਵੈਚਾਰਿਕਤਾ ਸੇ ਓਤਪ੍ਰੋਤ ਸਾਹਸਿਕ ਪਹਲ ਕਰਨੇ ਵਾਲੇ ਲੋਗੋਂ ਕੀ ਕਮੀ ਭੀ ਹਮਾਰੇ ਇਸ ਪਿਛਡ਼ੇਪਨ ਕੇ ਲਿਏ ਜਿਮ੍ਮੇਦਾਰ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਤੋ ਹਰ ਤਰਹ ਕੀ ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਪਾਠਕ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੀ ਹੋਤੀ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਪਰ ਪਾਠਕ ਕੋ ਸਂਸ੍ਕਾਰਿਤ ਕਰਨੇ ਔਰ ਵੈਚਾਰਿਕਤਾ ਸੇ ਲੈਸ ਕਰਨੇ ਕੀ ਜਿਮ੍ਮੇਦਾਰੀ ਭੀ ਹੋਤੀ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਯਹ ਕਾਮ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੇ ਨਿਯਂਤਾਓਂ ਔਰ ਭਾਸ਼ਾ ਕੀ ਕਮਾਈ ਖਾਨੇ ਵਾਲੇ ਵਰ੍ਗ ਕਾ ਭੀ ਹੈ, ਤਾਕਿ ਵੇ ਅਪਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕੋ ਜਿਮ੍ਮੇਦਾਰ ਔਰ ਵੈਚਾਰਿਕ ਰਚਨਾਸ਼ੀਲਤਾ ਕਾ ਵਾਹਕ ਬਨਾ ਸਕੇਂ। ਦੁਰ੍ਭਾਗ੍ਯ ਸੇ ਇਸ ਮੋਰ੍ਚੇ ਪਰ ਕੋਈ ਕਾਮ ਨਹੀਂ ਹੁਆ ਹੈ। ਜਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠਕੀਯ ਸਂਸ੍ਕਾਰਹੀਨਤਾ ਭੀ ਆਜ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਕੀ ਰਾਹ ਮੇਂ ਰੋਡ਼ਾ ਬਨਕਰ ਖਡ਼ੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਮੇਂ ਕਿਤਾਬੋਂ ਕੀ ਬਿਕ੍ਰੀ ਕੇ ਆਂਕਡ਼ੇ ਗਿਨਾਤੇ ਹਮ ਅਪਨੀ ਹਿਂਦੀ ਮੇਂ ਐਸੇ ਭਵਿਸ਼੍ਯ ਕੀ ਚਿਂਤਾ ਕਰਤੇ ਰਹਤੇ ਹੈਂ, ਪੈਸਾ, ਪਾਠਕੀਯਤਾ ਔਰ ਉਦਾਰੀਕਰਣ ਕੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਹਾਂ ਭੀ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਕੀ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਜ੍ਯਾਦਾ ਬੇਹਤਰ ਸ੍ਥਿਤਿ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਹਾਂ ਭੀ ਅਗਰ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮਿਯਾਂ ਯਾ ਟ੍ਰਸ੍ਟ ਔਰ ਵਿਸ਼੍ਵਵਿਦ੍ਯਾਲਯ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਤੇ ਤੋ ਗ੍ਰਾਂਟਾ ਯਾ ਨ੍ਯੂਯਾਰ੍ਕਰ ਜੈਸੀ ਪਤ੍ਰਿਕਾਓਂ ਕੇ ਸਹਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕਾ ਅਨੁਮਾਨ ਭੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾਯਾ ਜਾ ਸਕਤਾ। ਜਬਕਿ ਭਾਰਤ ਮੇਂ ਹੀ ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਕੀ ਕਿਸੀ ਕਿਤਾਬ ਕਾ ਪਾਂਚ ਹਜਾਰ ਸੇ ਜ੍ਯਾਦਾ ਕਾ ਸਂਸ੍ਕਰਣ ਨਿਕਲਤਾ ਹੈ।
ਤੋ ਕ੍ਯਾ ਯਹ ਮਾਨ ਲਿਯਾ ਜਾਯ ਕਿ ਹਿਂਦੀ ਕੀ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਮੇਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਘਟਾਟੋਪ ਅਂਧੇਰਾ ਹੀ ਅਂਧੇਰਾ ਹੈ। ਫਿਲਹਾਲ ਭਲੇ ਹੀ ਐਸਾ ਲਗ ਰਹਾ ਹੋ, ਲੇਕਿਨ ਸਚ ਤੋ ਯਹ ਹੈ ਕਿ ਏਕ ਬਾਰ ਫਿਰ ਹਿਂਦੀ ਕੀ ਕਮਾਈ ਖਾ ਰਹੇ ਲੋਗੋਂ ਪਰ ਹੀ ਇਸ ਅਂਧੇਰੇ ਸੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਨੇ ਕੀ ਜਿਮ੍ਮੇਦਾਰੀ ਹੈ। ਬਡ਼ੇ ਅਖਬਾਰ ਸਮੂਹ, ਸਂਸ੍ਥਾਨਿਕ ਘਰਾਨੇ ਔਰ ਵਿਸ਼੍ਵਵਿਦ੍ਯਾਲਯ ਅਗਰ ਪੂਂਜੀ ਕਾ ਆਧਾਰ ਮੁਹੈਯਾ ਕਰਾਏਂ ਤੋ ਹਿਂਦੀ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਪਤ੍ਰਰਕਾਰਿਤਾ ਮੇਂ ਰਚਨਾਸ਼ੀਲਤਾ ਕੋ ਨਯਾ ਆਯਾਮ ਮਿਲੇਗਾ। ਤਬ ਸ਼ਾਯਦ ਹਮੇਂ ਪਾਠਕੋਂ ਕਾ ਰੋਨਾ ਨ ਰੋਨੇ ਕਾ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਭੀ ਨਹੀਂ ਰਹ ਪਾਏਗਾ।
