ಉಮೆಶ ಚತುರ್ವೆದೀ
ಪಚಾಸ ಕರೊಡ಼ ಹಿಂದೀ ಭಾಷಿಯೊಂ ಕೆ ದೆಶ ಮೆಂ ಅಗರ ಹಿಂದೀ ಕೀ ಸಬಸೆ ಲೊಕಪ್ರಿಯ ಪತ್ರಿಕಾ ಹಂಸ ಬಾರಹ ಹಜಾರ ಕೆ ಆಸಪಾಸ ಹೀ ಬಿಕತೀ ಹೊ ತೊ, ಹಿಂದೀಭಾಷಿಯೊಂ ಕೆ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಸಂಸಾರ ಪರ ಸವಾಲ ಉಠೆಂಗೆ ಹೀ। ಕಿಸೀ ಭೀ ಭಾಷಾ ಕೀ ರಚನಾಶೀಲತಾ ಕೀ ಸಬಸೆ ಬೆಹತರ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಉಸಕೀ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪತ್ರಿಕಾಎಂ ಹೀ ಹೊತೀ ಹೈಂ। ನಿಶ್ಚಿತ ತೌರ ಪರ ಇಸ ಮೊರ್ಚೆ ಪರ ಹಿಂದೀ ಕಾ ಪೂರಾ ಪರಿದृಶ್ಯ ನಿರಾಶಾಜನಕ ಹೈ। ಹಿಂದೀ ಕೀ ಲೊಕಪ್ರಿಯ ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ಮೆಂ ಜಿಸ ತರಹ ದೈನಿಕ ಅಖಬಾರೊಂ ಕೀ ಭೂಮಿಕಾ ಬಢ಼ತೀ ಜಾ ರಹೀ ಹೈ, ವಹ ನಿಶ್ಚಿತ ತೌರ ಪರ ಹಿಂದೀ ಕೆ ಲಿಎ ಬೆಹತರ ಸಂಕೆತ ತೊ ಹೈ। ಲೆಕಿನ ಇಸ ಲೊಕಪ್ರಿಯತಾ ಕೆ ಬರಕ್ಸ ಹಿಂದೀ ಮೆಂ ಕಮ ಸೆ ಕಮ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ಕೊ ಲೆಕರ ಪಾಠಕೊಂ ಮೆಂ ಸಂಸ್ಕಾರ ವಿಕಸಿತ ನಹೀಂ ಹೊ ಪಾಎ ಹೈಂ। ಹಿಂದೀ ಮೆಂ ಜಬ ಭೀ ಇಸಕೀ ತರಫ ಧ್ಯಾನ ದಿಯಾ ಜಾತಾ ಹೈ, ಸಬಸೆ ಪಹಲಾ ಧ್ಯಾನ ರಾಜಭಾಷಾ ಕೊ ಲೆಕರ ಸರಕಾರೀ ಉದಾಸೀನತಾ ಕೀ ಒರ ಹೀ ಜಾತಾ ಹೈ। ರಾಜಭಾಷಾ ಬನನೆ ಕೆ ಬಾವಜೂದ ನೀತಿ ನಿಯಂತಾಒಂ ಔರ ಸತ್ತಾ ವಿಮರ್ಶ ಮೆಂ ಹಿಂದೀ ಕೀ ಭೂಮಿಕಾ ವೈಸೀ ನಹೀಂ ಹೊ ಪಾಈ ಹೈ, ಜೈಸೀ ಅಂಗ್ರೆಜೀ ಕೀ ಹೈ। ರಚನಾಶೀಲತಾ ಔರ ರಚನಾತ್ಮಕತಾ ಸೆ ಜುಡ಼ೆ ವಿಮರ್ಶ ಕೊ ಲೆಕರ ಹಿಂದೀಭಾಷೀ ರಾಜ್ಯೊಂ ಕೊ ಛೊಡ಼ ದೆಂ ತೊ ಕೆಂದ್ರೀಯ ಸ್ತರ ಪರ ಹಿಂದೀ ಸಾಪೆಕ್ಷ ಮಾಹೌಲ ಅಭೀ ಬನನಾ ಬಾಕೀ ಹೈ। ಲೆಕಿನ ಸಿರ್ಫ ಇಸೀ ವಜಹ ಸೆ ಯಹ ಮಾನ ಲಿಯಾ ಜಾಯ ಕಿ ಹಿಂದೀ ಕೆ ಲಿಎ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ಕಾ ಮಾಹೌಲ ನಹೀಂ ರಹಾ ತೊ ಯಹ ನಿಷ್ಕರ್ಷ ಅಧೂರಾ ಹೀ ಮಾನಾ ಜಾಎಗಾ।
ಹಿಂದೀ ಮೆಂ ಆಜ ಭೀ ಲೊಕಪ್ರಿಯ ಕಿತಾಬೊಂ ಕಾ ಸಂಸ್ಕರಣ ಹಜಾರ ಸೆ ದೊ ಹಜಾರ ತಕ ಹೀ ಹೊತಾ ಹೈ। ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ಪರ ಚರ್ಚಾ ಕೆ ವಕ್ತ ಹಿಂದೀ ಪ್ರಕಾಶನ ಜಗತ ಕೀ ಉದಾಸೀನತಾ ಪರ ಭೀ ಧ್ಯಾನ ಜಾನಾ ಸಹಜ ಹೀ ಹೈ। ಯಹ ಸಚ ಹೈ ಕಿ ಹಿಂದೀ ಕೀ ಕಮಾಈ ಖಾನೆ ವಾಲೆ ಪ್ರಕಾಶಕೊಂ ನೆ ಭೀ ಹಿಂದೀ ಕೆ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಸಂಸ್ಕಾರ ಕೊ ವಿಕಸಿತ ಕರನೆ ಮೆಂ ಕೊಈ ಖಾಸ ಯೊಗದಾನ ನಹೀಂ ದಿಯಾ। ಆಜಾದೀ ಕೆ ತತ್ಕಾಲ ಬಾದ ಚೂಂಕಿ ಮಾಹೌಲ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತಾ ಸೆ ಒತಪ್ರೊತ ಥಾ, ಲಿಹಾಜಾ ಉಸ ವಕ್ತ ಹಿಂದೀ ಕೆ ಲಿಎ ಸೊಚನೆ-ಮರನೆ ವಾಲೆ ಲೊಗ ಥೆ। ಉಸ ಮಾಹೌಲ ಕಾ ಹೀ ಅಸರ ಥಾ ಕಿ ಉಸ ವಕ್ತ ಹಿಂದೀ ಮೆಂ ಸಾಹಸಿಕ ಪಹಲ ಕರನೆ ಕೀ ಜಿದ್ದ ಕಾ ಬೊಲಬಾಲಾ ಥಾ। ಲೆಕಿನ ಜೈಸೆ-ಜೈಸೆ ಉದಾರೀಕರಣ ಕೀ ತರಫ ಹಮಾರೆ ಕದಮ ಬಢ಼ತೆ ಗಎ, ಹಿಂದೀ ಕೀ ರಚನಾಶೀಲತಾ ಕೊ ಲೆಕರ ಜಿದ್ದೀಪನ ಮೆಂ ಕಮೀ ಆತೀ ಗಈ। ಸಾಹಸಿಕ ಪಹಲ ತೊ ಅಬ ಸಿರ್ಫ ಅಂಗ್ರೆಜೀ ಕೀ ಹೀ ಬಾತ ಹೈ। ಯಹ ಕಹನಾ ಕಿ ಸಿರ್ಫ ಇಸಕೆ ಚಲತೆ ಹೀ ಹಿಂದೀ ಮೆಂ ಲೊಕಪ್ರಿಯ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ಕೆ ಕ್ಷಿತಿಜ ಕಾ ಫೈಲಾವ ನಹೀಂ ಹುಆ ತೊ ಯಹ ಭೀ ಅತಿಶಯೊಕ್ತಿ ಹೀ ಹೊಗೀ। ಹಾಲಾಂಕಿ ಯಹ ಭೀ ಎಕ ಕಾರಣ ಜರೂರ ಹೊ ಸಕತಾ ಹೈ।
ಆಜ ಹಿಂದೀ ಕೆ ಕುಛ ಉತ್ಸಾಹೀ ಕಾರ್ಯಕರ್ತಾ ತರ್ಕ ದೆತೆ ನಹೀಂ ಥಕ ರಹೆ ಹೈಂ ಕಿ ಜಬ ಭಾಸ್ಕರ, ಜಾಗರಣ, ಅಮರ ಉಜಾಲಾ, ರಾಜಸ್ಥಾನ ಪತ್ರಿಕಾ, ಹಿಂದುಸ್ತಾನ, ಸರಸ ಸಲಿಲ, ಪ್ರತಿಯೊಗಿತಾ ದರ್ಪಣ, ಗृಹಶೊಭಾ ಲಾಖೊಂ ಕೀ ಸಂಖ್ಯಾ ಮೆಂ ಬಿಕ ಸಕತೆ ಹೈಂ ತೊ ಹಿಂದೀ ಕೀ ಕೊಈ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪತ್ರಿಕಾ ಕ್ಯೊಂ ಸಾತ ಸೆ ದಸ ಹಜಾರ ಕೀ ಸಂಖ್ಯಾ ತಕ ಭೀ ನಹೀಂ ಪಹುಂಚ ಪಾತೀ। ಲೆಕಿನ ಯಹ ತರ್ಕ ಭೀ ಎಕಾಂಗೀ ಹೀ ಹೈ। ಕ್ಯೊಂಕಿ ಜೊ ಸಾಮಗ್ರೀ ಸರಸ ಸಲಿಲ ಮೆಂ ಛಪ ಸಕತೀ ಹೈ, ವಹ ಕಿಸೀ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪತ್ರಿಕಾ ಕೀ ಸಾಮಗ್ರೀ ನಹೀಂ ಹೊ ಸಕತೀ। ದರಅಸಲ ಹರ ಪ್ರಕಾಶನ ಔರ ವಿಷಯ ವಿಶೆಷ ಕಾ ಅಪನಾ ಅನುಶಾಸನ ಹೊತಾ ಹೈ। ಬಚ್ಚೊಂ ಕೀ ಪತ್ರಿಕಾ ಮೆಂ ಸಮೊಸೆ ಬನಾನೆ ಕೀ ವಿಧಿಯಾಂ ಯಾ ಫಿರ ಲಿಪಸ್ಟಿಕ ಲಗಾನೆ ಕೆ ತರೀಕೆ ಕೀ ಜಾನಕಾರೀ ನಹೀಂ ದೀ ಜಾ ಸಕತೀ। ವೈಸೆ ಹೀ ಮಹಿಲಾ ಪತ್ರಿಕಾಒಂ ಮೆಂ ರಾಜನೀತಿಕ ಭಂಡಾಫೊಡ಼ ಕೀ ಸಾಮಗ್ರೀ ದೆನಾ ಭೀ ಅಟಪಟಾ ಹೀ ಲಗೆಗಾ। ಕುಛ ಯಹೀ ಹಾಲತ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ಕೀ ಭೀ ಹೈ। ವಹಾಂ ಹರ ತರಹ ಕೀ ಸಾಮಗ್ರೀ ದೆನಾ ಸಂಭವ ಹೀ ನಹೀಂ ಹೊಗಾ। ಐಸೆ ಮೆಂ ಕಿಸೀ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪತ್ರಿಕಾ ಕೀ ಕಿಸೀ ಲೊಕಪ್ರಿಯ ಪತ್ರಿಕಾ ಸೆ ತುಲನಾ ಹೀ ಬೆಮಾನೀ ಹೊಗಾ। ಲೆಕಿನ ದಿಲ್ಲೀ ಮೆಂ ಹಾಲ ಹೀ ಮೆಂ ಹುಈ ಐಸೀ ಎಕ ಗೊಷ್ಠೀ ಮೆಂ ಐಸೀ ತುಲನಾ ಕೀ ಗಈ ತೊ ಹಂಗಾಮಾ ಮಚ ಗಯಾ।
ಹಿಂದೀ ಮೆಂ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ಕೆ ಸಾಮನೆ ಆಜ ಪ್ರಸಾರ ಕಾ ಜೊ ಸಂಕಟ ದಿಖ ರಹಾ ಹೈ, ಉಸಕೆ ದೊ ಕಾರಣ ಹೈಂ। ಪಹಲಾ ತೊ ವಿಚಾರಶೀಲತಾ ಕೊ ಭೌತಿಕ ಯಾನೀ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಶ್ರಯ ದೆನೆ ವಾಲೆ ಉದಾರ ಹಾಥೊಂ ಕೀ ಕಮೀ ಹೊ ಗಈ ಹೈ। ಉದಾರೀಕರಣ ಕೆ ದೌರ ಮೆಂ ಇಸ ತಥ್ಯ ಪರ ಗೌರ ಫರಮಾನೆ ಕೀ ಕಹೀಂ ಜ್ಯಾದಾ ಜರೂರತ ಹೈ। ವೈಚಾರಿಕತಾ ಸೆ ಒತಪ್ರೊತ ಸಾಹಸಿಕ ಪಹಲ ಕರನೆ ವಾಲೆ ಲೊಗೊಂ ಕೀ ಕಮೀ ಭೀ ಹಮಾರೆ ಇಸ ಪಿಛಡ಼ೆಪನ ಕೆ ಲಿಎ ಜಿಮ್ಮೆದಾರ ಹೈ। ವೈಸೆ ತೊ ಹರ ತರಹ ಕೀ ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ಪಾಠಕ ಕೆಂದ್ರಿತ ಹೀ ಹೊತೀ ಹೈ। ಲೆಕಿನ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ಪರ ಪಾಠಕ ಕೊ ಸಂಸ್ಕಾರಿತ ಕರನೆ ಔರ ವೈಚಾರಿಕತಾ ಸೆ ಲೈಸ ಕರನೆ ಕೀ ಜಿಮ್ಮೆದಾರೀ ಭೀ ಹೊತೀ ಹೈ। ವೈಸೆ ಯಹ ಕಾಮ ಕ್ಷೆತ್ರ ವಿಶೆಷ ಕೆ ನಿಯಂತಾಒಂ ಔರ ಭಾಷಾ ಕೀ ಕಮಾಈ ಖಾನೆ ವಾಲೆ ವರ್ಗ ಕಾ ಭೀ ಹೈ, ತಾಕಿ ವೆ ಅಪನೀ ಭಾಷಾ ಕೊ ಜಿಮ್ಮೆದಾರ ಔರ ವೈಚಾರಿಕ ರಚನಾಶೀಲತಾ ಕಾ ವಾಹಕ ಬನಾ ಸಕೆಂ। ದುರ್ಭಾಗ್ಯ ಸೆ ಇಸ ಮೊರ್ಚೆ ಪರ ಕೊಈ ಕಾಮ ನಹೀಂ ಹುಆ ಹೈ। ಜಾಹಿರ ಹೈ ಕಿ ಪಾಠಕೀಯ ಸಂಸ್ಕಾರಹೀನತಾ ಭೀ ಆಜ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ಕೀ ರಾಹ ಮೆಂ ರೊಡ಼ಾ ಬನಕರ ಖಡ಼ೀ ಹೈ। ಜಿಸ ಅಂಗ್ರೆಜೀ ಮೆಂ ಕಿತಾಬೊಂ ಕೀ ಬಿಕ್ರೀ ಕೆ ಆಂಕಡ಼ೆ ಗಿನಾತೆ ಹಮ ಅಪನೀ ಹಿಂದೀ ಮೆಂ ಐಸೆ ಭವಿಷ್ಯ ಕೀ ಚಿಂತಾ ಕರತೆ ರಹತೆ ಹೈಂ, ಪೈಸಾ, ಪಾಠಕೀಯತಾ ಔರ ಉದಾರೀಕರಣ ಕೆ ಬಾವಜೂದ ವಹಾಂ ಭೀ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ಕೀ ಕೊಈ ಬಹುತ ಜ್ಯಾದಾ ಬೆಹತರ ಸ್ಥಿತಿ ನಹೀಂ ಹೈ। ವಹಾಂ ಭೀ ಅಗರ ಕಲಾ ಅಕಾದಮಿಯಾಂ ಯಾ ಟ್ರಸ್ಟ ಔರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮದದ ನಹೀಂ ಕರತೆ ತೊ ಗ್ರಾಂಟಾ ಯಾ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕರ ಜೈಸೀ ಪತ್ರಿಕಾಒಂ ಕೆ ಸಹಜ ಪ್ರಕಾಶನ ಕಾ ಅನುಮಾನ ಭೀ ನಹೀಂ ಲಗಾಯಾ ಜಾ ಸಕತಾ। ಜಬಕಿ ಭಾರತ ಮೆಂ ಹೀ ಅಂಗ್ರೆಜೀ ಕೀ ಕಿಸೀ ಕಿತಾಬ ಕಾ ಪಾಂಚ ಹಜಾರ ಸೆ ಜ್ಯಾದಾ ಕಾ ಸಂಸ್ಕರಣ ನಿಕಲತಾ ಹೈ।
ತೊ ಕ್ಯಾ ಯಹ ಮಾನ ಲಿಯಾ ಜಾಯ ಕಿ ಹಿಂದೀ ಕೀ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪತ್ರಕಾರಿತಾ ಮೆಂ ಸರ್ವತ್ರ ಘಟಾಟೊಪ ಅಂಧೆರಾ ಹೀ ಅಂಧೆರಾ ಹೈ। ಫಿಲಹಾಲ ಭಲೆ ಹೀ ಐಸಾ ಲಗ ರಹಾ ಹೊ, ಲೆಕಿನ ಸಚ ತೊ ಯಹ ಹೈ ಕಿ ಎಕ ಬಾರ ಫಿರ ಹಿಂದೀ ಕೀ ಕಮಾಈ ಖಾ ರಹೆ ಲೊಗೊಂ ಪರ ಹೀ ಇಸ ಅಂಧೆರೆ ಸೆ ಬಾಹರ ನಿಕಲನೆ ಕೀ ಜಿಮ್ಮೆದಾರೀ ಹೈ। ಬಡ಼ೆ ಅಖಬಾರ ಸಮೂಹ, ಸಂಸ್ಥಾನಿಕ ಘರಾನೆ ಔರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಅಗರ ಪೂಂಜೀ ಕಾ ಆಧಾರ ಮುಹೈಯಾ ಕರಾಎಂ ತೊ ಹಿಂದೀ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪತ್ರರಕಾರಿತಾ ಮೆಂ ರಚನಾಶೀಲತಾ ಕೊ ನಯಾ ಆಯಾಮ ಮಿಲೆಗಾ। ತಬ ಶಾಯದ ಹಮೆಂ ಪಾಠಕೊಂ ಕಾ ರೊನಾ ನ ರೊನೆ ಕಾ ಕೊಈ ಕಾರಣ ಭೀ ನಹೀಂ ರಹ ಪಾಎಗಾ।
