అఖబారొం పర భరొసా బరకరార

ఉమెశ చతుర్వెదీ
అమెరికా ఓర యూరొప మెం జైసె-జైసె ఇంటరనెట కా ప్రసార బఢతా జా రహా హై, అఖబారొం కె ప్రసార మెం గిరావట దెఖీ జా రహీ హై। ఇసకె చలతె వహాం అఖబారొం కె అస్తిత్వ పర హీ సవాల ఉఠనె లగా హై। చార సాల పహలె బ్రిటెన కీ పత్రికా ద ఇకొనॉమిస్ట మెం ప్రకాశిత కవర స్టొరీ- హూ కిల్డ ద న్యూజపెపర – కె బాద యె సవాల జబర్దస్త తరీకె సె ఉఛలా। ఐసీ హాలత మెం ప్రాఇసవాటర హాఉసకూపర కీ తాజా రిపొర్ట అఖబారీ దునియా కొ రాహత దె సకతీ హై। వర్ల్డ ఎసొసిఎశన ఆఫ న్యూజ పెపర్స కీ పహల పర ప్రాఇసవాటర హాఉసకూపర నె హాల హీ మెం అమెరికా ఓర బ్రిటెన కె 4900 పాఠకొం, తీస బడె మీడియా ఘరానె ఓర దస బడీ విజ్ఞాపనదాతా కంపనియొం సె సర్వె కె బాద ఎక రిపొర్ట జారీ కీ హై। ఇస రిపొర్ట సె సాఫ హుఆ హై కి భలె హీ పశ్చిమీ దునియా మెం అఖబారొం కీ బజాయ ఇంటరనెట కొ జ్యాదా తరజీహ దీ జానె లగీ హై। లెకిన అబ భీ జ్యాదాతర లొగొం కొ ప్రింట పర హీ భరొసా హై। జబకి సిర్ఫ బాసఠ ఫీసదీ లొగ హీ పైసె దెకర ఇంటరనెట పర ఉపలబ్ధ యా అఖబారొం కె డిజిటల సంస్కరణొం కొ పఢనె కె లిఎ తైయార హైం। పశ్చిమీ అఖబారీ జగత కె లిఎ యె రిపొర్ట జహాం చౌంకానె వాలీ హై, వహీం ఇంటరనెట కె ప్రతి అఖబారీ సంస్థానొం కె బఢతె భరొసె కొ సంతులిత కరనె కె లిఎ భీ కాఫీ హై। అఖబారీ ప్రసార మెం గిరావట కె బాద మీడియా ముగల రూపర్ట మర్డొక కె ప్రకాశనొం సమెత ద టాఇమ్స న్యూయార్క జైసె ప్రకాశన భీ అపనె ఇంటరనెట సంస్కరణొం కీ పాఠకొం కె బీచ ముఫ్త పహుంచ కొ సీమిత కరనె కె లిఎ జరూరీ సॉఫ్టవెయర కె వికాస మెం జుట గఎ హైం। తాకి ఇన ప్రకాశనొం కె ఇంటరనెట సంస్కరణొం తక ఉన్హీం పాఠకొం కీ పహుంచ హొ, జొ ఇసకె లిఎ కీమత చుకానె కొ తైయార హొం। లెకిన ప్రాఇసవాటర హాఉసకూపర కీ ఇస రిసర్చ రిపొర్ట సె సాఫ హై కి వికసిత దునియా కె పాఠకొం మెం ఇంటరనెట కె ప్రతి వైసా భరొసా నహీం హై, జైసా కి ప్రింట కె ప్రతి హై। క్యొంకి ప్రింట కె లిఎ అబ భీ శత-ప్రతిశత లొగ కీమత చుకానె కె లిఎ తైయార హైం।
పరంపరా కీ పూంజీ కె చలతె చాహె పూరబ కా సమాజ హొ యా పశ్చిమ కా, ప్రింట బడీ తాకత బనా హుఆ హై। యహీ వజహ హై కి పాఠకొం కా ఉసమెం భరొసా బనా హుఆ హై। యహీ వజహ హై కి విజ్ఞాపనదాతాఒం కా భీ ఉన పర భరొసా బరకరార హై। ఇసకీ తస్దీక ప్రాఇసవాటర హాఉస కూపర కీ రిసర్చ రిపొర్ట భీ కరతీ హై। రిపొర్ట కె ముతాబిక డిజిటల మాధ్యమొం కీ ఒర విజ్ఞాపన కా ప్రవాహ బఢ రహా హై। లెకిన విజ్ఞాపనదాతా గంభీర ఓర భరొసెమంద పాఠకొం కొ లుభానె కె లిఎ అఖబారొం పర హీ జ్యాదా భరొసా జతా రహె హైం। ఇసమెం ఉన అఖబారొం కీ సంభావనా జ్యాదా బెహతర నజర ఆ రహీ హై, జిన్హొంనె అపనె డిజిటల యా ఇంటరనెట యా ఫిర దొనొం తరహ కె సంస్కరణ శురూ కర రఖె హైం। యానీ ఉన అఖబారొం పర విజ్ఞాపనదాతాఒం కా భరొసా బనా హుఆ హై, జొ బదలతె దౌర మెం నఈ తకనీక కొ ఆత్మసాత కరనె మెం పీఛె నహీం హైం। హాలాంకి ఇస రిపొర్ట మెం యె అఫసొస భీ జతాయా గయా హై కి యహ చలన అభీ జ్యాదాతర అఖబార సమూహొం మెం శురూ నహీం హొ పాయా హై। బహరహాల రిపొర్ట నె ఉమ్మీద జతాఈ హై కి బాజార మెం అపనా అస్తిత్వ బచాఎ రఖనె కె లిఎ దెర-సబెర సభీ ప్రకాశనొం కొ అపనె డిజిటల యా ఇంటరనెట సంస్కరణొం కొ బెహతర బనానా హీ పడెగా।
వైసె వైశ్విక మందీ ఓర ఆర్థిక సంకట కె చలతె యె భీ సచ హై కి అఖబారొం కీ రాహ కఠిన హుఈ హై। ప్రాఇసవాటర హాఉస కూపర కీ ఇస రిపొర్ట మెం భీ అనుమాన లగాయా గయా హై కి సమాచార పత్రొం కె గ్లొబల బాజార మెం ఇస సాల 10.2 ప్రతిశత కీ గిరావట దర్జ కీ జాఎగీ। ఓర 2013 తక ఇసమెం హర సాల కరీబ దొ ప్రతిశత కీ గిరావట దెఖీ జాఎగీ। ప్రాఇసవాటర హాఉసకూపర కీ రిపొర్ట నె విజ్ఞాపనొం మెం గిరావట కీ భీ ఉమ్మీద జతాఈ హై। యహీ వజహ హై కి అఖబారొం కె లిఎ విజ్ఞాపనొం మెం కమీ ఆఈ హై। కూపర కీ రిపొర్ట కె హీ ముతాబిక ఖుద మీడియా సంస్థాన హీ మానతె హైం కి వైశ్విక మందీ ఓర విజ్ఞాపనొం మెం గిరావట కె చలతె వె అపనా ఘాటా 2011 మెం హీ పూరా కర పాఎంగె। యానీ ఉమ్మీద కీ కిరణెం బనీ హుఈ హైం।
ఐసె మెం సవాల ఉఠతా హై కి అఖబార కైసె బచె రహ సకతె హైం। ప్రాఇసవాటర హాఉసకూపర కీ రిపొర్ట సె సాఫ హై కి పాఠకొం కె భరొసె కె చలతె విజ్ఞాపన ఉద్యొగ కా ప్రింట పర భరొసా బనా రహెగా। లెకిన యహ భీ సచ హై కి పాఠకొం కె భరొసె కొ బనాఎ రఖనె కె లిఎ ప్రింట కొ నఎ-నఎ ప్రయొగ భీ కరనె హొంగె। ఇసకీ తస్దీక ద ఇకొనॉమిస్ట కొ దిఎ అపనె ఎక ఇంటరవ్యూ మెం మీడియా ముగల రూపర్ట మర్డొక నె భీ కీ థీ। ఉన్హొంనె కహా థా కి మీడియా హాఉసొం నె అపనె ప్రింట సంస్కరణొం కె జరిఎ అకూత కమాఈ తొ కీ, లెకిన అపనె ఇన దులారె ప్రకాశనొం కె టికాఊ వికాస కె లిఎ అనుసంధాన ఓర నయె ప్రయొగొం పర పైసె ఖర్చ కరనె కె బారె మెం కభీ నహీం సొచా। కహనా నా హొగా కి భారత కె భీ బడె మీడియా సంస్థాన మర్డొక కీ ఇస బాత సె సహమత నజర ఆ రహె హైం। హాల హీ మెం ఎక కార్యక్రమ ఆఈఎనఎస కె అధ్యక్ష ఓర బॉమ్బె సమాచార సమూహ కె ప్రముఖ హొర్మ్సజీ కామా కొ భీ కహనా పడా కి బదలతె దౌర కె ముతాబిక ఖుద కొ నఎ రూప మెం ఢాలనె కె లిఎ సమాచార-పత్రొం కొ తైయార హొనా పడెగా। ఇసకె లిఎ శొధపరక అధ్యయన భీ కరనా హొగా। ఓర తొ ఓర ఉన్హొంనె మానా కి వహీ అఖబార బాజార మెం మజబూతీ కె సాథ ఖడె రహెంగె, జొ అపనీ డిజాఇన, లె-ఆఉట ఓర స్వరూప మెం నయాపన లానె కీ సఫల కొశిశ కరెంగె।
జబ-జబ కొఈ నయా మాధ్యమ ఆతా హై, పురానె కీ మౌత కీ ఆశంకా జతాఈ జానె లగతీ హై। రెడియొ- టీవీ కె ఆనె కె దౌరాన భీ ఐసా హీ హుఆ థా। లెకిన నఈ చునౌతియొం సె జూఝతె హుఎ ప్రింట మాధ్యమ నె ఖుద కొ మజబూతీ సె ఖడా హొనె కా రాస్తా తలాశ లియా థా ఓర ఆగె బఢతె రహె। యె సచ హై కి ఎక బార ఫిర ఉనకె సామనె ఐసీ చునౌతీ ఆ ఖడీ హుఈ హై, లెకిన యహ భీ సచ హై కి ఇససె నిబటనె ఓర ఖడా హొనె కా రాస్తా తలాశ హీ లెంగె।

టైమ కీ మాయా కె సామనె ఖులతె జిందగీ కె రాజ

ఉమెశ చతుర్వెదీ

మౌజూదా ప్రతిస్పర్ధా మెం కుఛ నయా కరకె అపనీ పహచాన బనాఎ రఖతె హుఎ టీఆరపీ కీ దౌడ మెం అహమ స్థాన బనాఎ రఖనె కీ అంతహీన కవాయద మెం మనొరంజన చైనల భీ జుట గఎ హైం। ఇసకె లిఎ హర చైనల నఎ-నఎ ఆఇడియా కొ లెకర ఆగె ఆ రహా హై। బుద్ధూ బక్సె కె పర్దె పర రియలిటీ శొ కీ భరమార ఇసీ కా నతీజా హై। ఇసీ కడీ మెం ఎక ఓర నామ జుడా హై ఎనడీటీవీ ఇమైజిన కె శొ - రాజ పిఛలె జన్మ కా। పాస్ట లాఈఫ రిగ్రెశన సిస్టమ యానీ పిఛలీ జిందగీ కొ యాద కరకె పిఛలీ జిందగీ కె రాజ ఖొలనె వాలె ఇస శొ కీ శురూఆత సాత దిసంబర సె హొ గఈ హై। ఇసకీ శురూఆత మెం టీవీ ఓర ఫిల్మ కీ దునియా కీ ప్రముఖ ఓర బికాఊ చెహరొం వాలీ హస్తియాం మసలన శెఖర సుమన, సెలినా జెటలీ, సంభావనా సెఠ, మొనికా వెదీ ఆది భీ అపనీ జిందగీ కె రాజ ఖొల చుకీ హైం, లిహాజా ఇసకీ చర్చా జమకర హొ రహీ హై। నఎ-నఎ ఆఇడియా కీ బాజీగరీ దిఖానె వాలీ భారతీయ టీవీ కీ దునియా మెం చూంకి యె బిల్కుల తాజా ఓర అపనీ తరహ కా అనూఠా ఆఇడియా హై, లిహాజా ఇసకీ ఒర దర్శక ఆకర్షిత భీ హొ రహె హైం। లెకిన ఇస శొ ఓర ఇసమెం పెశ కిఎ జానె వాలీ తకనీక ఓర ఉసకె జరిఎ సంయొగొం కొ జొడనె కొ లెకర సవాల ఉఠనె శురూ హొ గఎ హైం।
ఇసకీ వజహ బనె హైం మశహూర హస్తియొం కె పూర్వ జన్మ కె కథిత ఖులాసె। మనొచికిత్సక డॉ. తृప్తీ జెఈన కీ మదద సె మొనికా వెదీ కె పిఛలె జన్మ కా జొ రాజ ఖులా, వహ చౌంకానె వాలా హై। యె పూరీ దునియా జానతీ హై కి మొనికా వెదీ కొ మాఫియా డॉన అబూ సలెమ సె సంబంధొం కె చలతె సుర్ఖియొం మెం రహీం। ఉన్హెం పుర్తగాల సె ప్రత్యర్పణ కె జరిఎ భారత లాయా గయా। ఉన పర అబూ సలెమ కె సాథ కఈ మామలొం మెం ముకదమె భీ చలె। పూరీ దునియా జానతీ హై కి ఉన్హొంనె అబూ సలెమ కె సాథ పుర్తగాల మెం శరణ ఇసలిఎ లీ థీ, క్యొంకి పుర్తగాల సె భారత కీ ప్రత్యర్పణ సంధి నహీం థీ। ఫిర పుర్తగాల ఉన దెశొం మెం శామిల హైం, జహాం భయంకర అపరాధియొం కొ భీ మౌత కీ సజా నహీం దీ జాతీ। ఉన్హెం ఓర ఉనకె పురానె దొస్త అబూ సలెమ కొ కానూన కీ యె బారీకియాం పతా థీం। ఇసకా ఫాయదా వె ఉఠాతె రహె। నా జానె కితనె పాపడ బెలనె కె బాద హీ భారత సరకార ఉన్హెం యహాం లానె మెం కామయాబ హొ పాఈ। లెకిన రాజ పిఛలె జన్మ మెం హిస్సా లెనె కె బాద ఉన్హెం పతా చలా కి పూర్వ జన్మ మెం వహ ఈసాఈ థీం। ఇతనా హీ నహీం, ఉనకె తీన బచ్చె భీ థె। జినమెం సె ఎక బెటీ కా నామ నీమా థా। ఉన్హెం లగ రహా హై కి వహ
ఈసాఈ ధర్మ కీ ఒర ఆకర్షిత హొ రహీ హైం। మొనికా కా దావా హై కి పహలె ఉన్హెం ఇసకీ వజహ పతా నహీం థీ। లెకిన శొ మెం ఆనె కె బాద ఉన్హెం పతా చలా కి అపనె పిఛలె జీవన మెం వహ ఈసాఈ థీం।
భొజపురీ ఫిల్మొం కీ హెలన ఓర బॉలీవుడ కీ ఆఇటమ గర్ల కె తౌర పర విఖ్యాత సంభావనా సెఠ కొ ఇస శొ మెం ఆనె కె బాద పతా చలా కి వహ పూర్వ జన్మ మెం ముస్లిమ లడకీ థీం। ఉనకా పిఛలా జన్మ అచ్ఛా నహీం థా। ఉనకె ఘరవాలె ఉనపర కాఫీ అత్యాచార కరతె థె ఓర బహుత కమ ఉమ్ర మెం హీ ఉనకీ మౌత భీ హొ గఈ। బాబా రామదెవ కొ చునౌతీ దెనె వాలీ సంభావనా సెఠ అపనీ ఆక్రామక ఛవి కె లిఎ భీ జానీ జాతీ హైం। అచ్ఛీ ఓర బొల్డ డాంసర కె తౌర పర విఖ్యాత సంభావనా కొ అబ అపనీ అసల జిందగీ కె తార భీ పిఛలీ జిందగీ మెం దిఖనె లగె హైం। ఇస శొ మెం పతా చలా కి వె పూర్వ జన్మ మెం బార డాంసర థీం। జాహిర హై కి ఇస జన్మ కె బొల్డ డాంస కె పీఛె ఉనకీ పూర్వ జన్మ కీ యె కహానీ హీ వజహ నజర ఆ రహీ హై।
టెలీవిజన కీ దునియా కె సుపర స్టార శెఖర సుమన భీ ఇస శొ కె జరిఎ అపనె పూర్వ జన్మ కా రాజ జాన చుకె హైం। ఇసకె ముతాబిక పూర్వ జన్మ మెం వె బ్రిటిశ నాగరిక థె ఓర ఉనకె యహాం జబర్దస్త ఆగ లగీ థీ, జిసమెం ఉనకె బచ్చొం కీ మౌత హొ గఈ థీ। యహాం యె బతా దెనా జరూరీ హై కి కరీబ పంద్రహ సాల పహలె శెఖర సుమన కె ఎక బచ్చె కీ హृదయ కీ బీమారీ కె చలతె మౌత హొ గఈ థీ। ఇస శొ మెం ఉన్హెం ఇస మౌత కె పీఛె భీ పూర్వ జన్మ కీ వహ ఆగ హీ నజర ఆఈ। యె తొ హుఈ శొ మెం శామిల హస్తియొం కీ బాత। చైనల కా కహనా హై కి ఇస శొ మెం నీల నితిన ముకెశ సమెత కఈ ఓర హస్తియాం భీ శామిల హొంగీ। ఇస శొ మెం భొపాల కీ స్వాతి సింహ భీ శామిల హొ చుకీ హైం। జిన్హెం 1966 మెం ఎక విమాన హాదసె సె గుజరనా పడా థా। ఇసకా డర ఉన పర ఇస కదర బైఠ గయా కి వె విమాన మెం బైఠనె సె హీ ఘబరానె లగీం। లెకిన ఇస శొ మెం ఆనె కె బాద పతా చలా కి ఉనకె పిఛలె జన్మ కీ కఈ ఘటనాఎం ఉనకె వ్యక్తిత్వ పర హావీ రహీ హైం।
జిన్హొంనె మహాన మనొవైజ్ఞానిక సిగ్మండ ఫ్రాయడ కొ పఢా హై, ఉన్హెం పతా హై కి ఫ్రాయడ నె కరీబ ఎక సదీ పహలె హీ బతా దియా థా కి హర వ్యక్తి కా మన దరఅసల దొ స్తరొం పర సక్రియ రహతా హై। ఎక చెతన, జిసమెం వ్యక్తి కొ పతా హొతా హై కి వహ క్యా కర రహా హై యా ఫిర క్యా పఢ రహా హై। మన కా ఎక స్తర హొతా హై అవచెతన। ఇసమెం వ్యక్తి కా మన అనజానె మెం హీ అపనీ జిందగీ ఓర అపనె ఆసపాస కీ ఘటనాఒం కొ రికॉర్డ కరతె జాతా హై। ఫ్రాయడ కహతె హైం కి సబకాంశస యా అవచెతన కీ జబ భీ అవస్థా ఆతీ హై యా ఫిర వ్యక్తి కభీ సపనె దెఖతా హై తొ అవచెతన కీ యె ఘటనాఎం హీ ఉసె దిఖాఈ పడతీ హైం। మనొచికిత్సక సమ్మొహన కె జరిఎ అవచెతన మెం బైఠీ ధారణాఒం కొ మనొరొగియొం కె మన సె బాహర నికాలనె కీ కొశిశ కరతె హైం। ఇస లిహాజ సె దెఖా జాయ తొ రాజ పిఛలె జన్మ కా – ఫ్రాయడ కె ఉసీ సిద్ధాంత కె ఆధార పర కామ కర రహా హై। ఇస లిహాజ సె యహ విషయ నయా తొ నహీం హై, లెకిన ఇసె అభీ సార్వజనిక తౌర పర పహలె కభీ పెశ నహీం కియా గయా హై, ఇస అర్థ మెం యె శొ నయా తొ జరూర హై। వైసె భీ ఆజ కీ శహరీ జిందగీ మెం ఇతనె ఉతార-చఢావ హైం, ఇతనీ సమస్యాఎం హైం కి అచ్ఛె-భలె లొగ భీ మానసిక వికారొం కె శికార హొ జాతె హైం। ఎక అనుమాన కె ముతాబిక ఇస దెశ మెం కరీబ దొ కరొడ లొగ మానసిక రొగొం సె పరెశాన హైం। జాహిర హై, ఐసె మెం ఇస శొ కొ లొగొం కీ ఉత్సుకతా కీ వజహ తొ బననా హీ థా ఓర బనా భీ హై। అగర ఐసా నహీం హొతా తొ ఇస శొ మెం హిస్సా లెనె కె లిఎ అబ తక ఆఠ హజార లొగ రజిస్టర్డ నహీం హొ పాతె। వైసె కిసీ కీ నిజీ జిందగీ మెం ఝాంకనా ఓర ఉసె లెకర వ్యాఖ్యాఎం సబకె సామనె కరనా, ఉస వ్యక్తి కీ నిజీపన మెం సెంధ కా హీ మామలా హై। లెకిన జబ సామనె వాలా ఖుద హీ అపనీ జిందగీ కె రాజ పూరీ దునియా కె సామనె ఖొలనె కొ ఉతావలా హొ తొ ఇస పర సవాల ఉఠానా హీ బెమానీ హై। లెకిన యె భీ సచ హై కి కఈ లొగ అబ భీ హైం, జొ అపనీ పురానీ యా పిఛలీ జిందగీ కె రాజ ఖొలనె కొ తైయార నహీం హైం। ఓర తొ ఓర, ఇస కార్యక్రమ కొ పెశ కర రహె భొజపురీ ఫిల్మొం కె అభినెతా రవి కిశన అబ తక ఇసకె లిఎ తైయార నహీం హొ పాఎ హైం। కహా తొ యె జా రహా హై కి వె అపనీ పిఛలీ జిందగీ కె ఖులాసె కొ లెకర డరె హుఎ హైం। లెకిన ఎక సచ తొ యె భీ హై కి ఉన్హెం కహీం నా కహీం యె లగతా హై కి ఉనకె విగత కె ఖులాసె సె ఉనకీ అబ తక కీ బనీ-బనాఈ ఛవి పర నకారాత్మక అసర పడ సకతా హై।
చైనలొం కీ ఆపసీ గలాకాట ప్రతియొగితా మెం అబ పత్రకారితా కీ పురానీ మాన్యతాఎం ధూమిల పడతీ జా రహీ హైం। కీహొల యానీ బెడరూమ మెం ఝాంకనె వాలీ పత్రకారితా సభ్య సమాజ మెం అబ భీ స్వీకార్య నహీం హై। లెకిన బాజార మెం బనె రహనె ఓర టీఆరపీ వాలీ నాంవ కీ పహలీ సీట పర సవారీ కరనె కా దబావ ఇతనా జ్యాదా బఢ గయా హై కి మాన్యతాఒం కీ పరవాహ కొఈ నహీం కరతా। చైనల పర అపనె అస్తిత్వ ఓర ఆర్థిక సంకట కా దబావ కామ కరతా హై తొ వ్యక్తి కీ నిజీ జిందగీ మెం చమత్కార కీ ఉమ్మీదెం ఉసె సబ కుఛ కరనె కె లిఎ మజబూర కరతీ హైం। రాజ పిఛలీ జిందగీ కా జైసా శొ భీ దొనొం తరహ కె దబావొం కె కొలాజ సె తైయార హై। లెకిన హమెం యె నహీం భూలనా చాహిఎ కి అభీ కుఛ హీ మహీనె పహలె సచ కా సామనా నామ కా ఎక శొ ఆయా థా। వహాం సచాఈ కా సామనా కరనా ఓర దెఖనా తొ శురూ మెం దర్శకొం ఓర ప్రతిభాగియొం కొ అచ్ఛా తొ లగా, లెకిన అబ ఉసకీ చర్చా భీ కభీ-కభార హీ హొ పాతీ హై। సచ కా సామనా కా మౌజూదా హశ్ర ఇస బాత కా గవాహ హై కి అగర రాజ పిఛలె జన్మ కా మెం భీ అగర సమస్యాఒం కా దుహరావ హొతా రహా తొ తాజా ఆఇడియా వాలా భీ యె శొ జ్యాదా దిన తక లొగొం కొ డ్రాఇంగ రూమ మెం సాథ బైఠనె కీ వజహ బనా నహీం రహ సకెగా।

భదెసపన కీ బుద్ధూ బక్సె మెం ప్రభావీ దస్తక

ఉమెశ చతుర్వెదీ
బుద్ధూ బక్సె కె పర్దె పర బిహార ఓర ఉత్తర భారతీయ హిందీ భాషియొం కొ అబ తక దరబాన, చపరాసీ ఓర మజాక కా పాత్ర బనతె రహె ఉత్తర భారతీయ హిందీభాషీ అబ కహానియొం కె కెంద్ర మెం హైం ఓర మజె కీ బాత యె హై కి ఇనకీ ఉపస్థితి అబ టీఆరపీ కీ దౌడ మెం సఫలతా కీ గారంటీ భీ మానీ జా రహీ హై। అగలె జనమ మొంహె బిటియా హీ కీజౌ, సబకీ జొడీ వహీ బనాతా-భాగ్యవిధాతా, తెరె మెరె సపనె, నా ఆనా ఇస దెస లాడొ ఓర బైరీ పియా జైసె ధారావాహిక ఇస బాత కీ తస్దీక కర రహె హైం కి బాజార కె దబావ మెం భీ కభీ హంసొడ ఓర మజాక కె పర్యాయ రహె ఉత్తర భారతీయ ఛొటె శహరొం కీ పृష్ఠభూమి వాలీ కహానియాం భీ అబ బుద్ధూ బక్సె కె నా సిర్ఫ కెంద్ర మెం హైం, బల్కి విజ్ఞాపన కె బాజార కొ నియంత్రిత కరనె వాలీ టైమ జైసీ ఖాలిస అంగ్రెజీ దాం కంపనీ కీ రెటింగ మెం భీ అవ్వల స్థాన బనానె మెం కామయాబ రహీ హైం।
పఢె-లిఖె హొనె కా దావా కరనె వాలె దిల్లీ, ముంబఈ ఓర కొలకాతా జైసె మహానగరొం మెం భలె హీ సత్తా విమర్శ కె కెంద్ర మెం బిహార ఓర ఉత్తర ప్రదెశ కె లొగ ఆనె లగె హైం, ఇసకె బావజూద ఉన్హెం లెకర ఇన మహానగరొం కె సాథ హీ ఇనకె ఆసపాస కె ఇలాకొం కె లొగొం కా ఆగ్రహ కమ నహీం హుఆ హై। దిల్లీ కీ సడకొం పర బిహారీ శబ్ద ఆజ భీ సమ్మాన కా పాత్ర నహీం హై, ముంబఈ మెం భారతీయ జనతా పార్టీ ఓర శివసెనా కొ ధూల చటానె కీ హైసియత రఖనె వాలా పూర్వీ ఉత్తర ప్రదెశ ఓర బిహార కా సమాజ ఉన కాంగ్రెసీ కార్యకర్తాఒం కీ నజర మెం భీ సమ్మాన హాసిల నహీం కర పాయా హై। ఇసకె బావజూద వహ మాయానగరీ జైసె ఖాలిస అంగ్రెజీ దాం హాథొం సె సంచాలిత హొనె వాలె టెలీవిజన ధారావాహికొం కీ దునియా మెం ఇస ఇలాకె కీ దెసజ పृష్ఠభూమి వాలీ కహానియాం ఓర దెసజ పాత్ర ప్రముఖ పాత్ర సంభ్రాంత వర్గ కె డ్రాఇంగ రూమ తక ప్రభావీ అసర బనా పాఎ హైం తొ హైరతభరె సవాల ఉఠెంగె హీ।
చాహె ఆజాదీ కా ఆందొలన రహా హొ యా ఫిర బాద కె దౌర మెం దిల్లీ కీ గద్దీ పర కబ్జె కీ లడాఈ, ఉత్తర భారత కీ ఖాస భూమికా రహీ హై। అంగ్రెజొం సె లొహా లెనె మెం గంగా-ఘాఘరా కీ ఉపజాఊ మిట్టీ సె నికలె సపూతొం నె అహమ భూమికా నిభాఈ। ఆజాదీ కె బాద 1991 తక దిల్లీ కీ గద్దీ పర వహీ కాబిజ హొతా రహా, జిసనె ఉత్తర భారత కె సబసె బడె ఇలాకె ఉత్తర ప్రదెశ ఓర బిహార కె అధికాంశ లొగొం కె దిలొం పర రాజ కియా। పీబీ నరసింహ రావ పహలె ప్రధాన మంత్రీ రహె, జినకీ పార్టీ కొ ఇన దొనొం రాజ్యొం సె పహలె కీ తరహ సమ్మాన ఓర ప్యార హాసిల నహీం హొ పాయా। ఇసకె బావజూద ఇస ఇలాకె కె లొగొం కొ సామాజిక విమర్శ మెం వహ స్థాన నహీం మిల పాయా, జిసకా వహ హకదార థా। లెకిన యహ హాలత అబ బదల రహీ హై। అంగ్రెజీ వర్చస్వ వాలీ టెలీవిజన కీ దునియా మెం విమర్శ ఓర కహానీ కా కెంద్ర బన రహె ఇస సమాజ కీ భీ స్వీకార్యతా బఢనె లగీ హై। యహ స్వీకార్యతా హీ హై కి చాహె అగలె జనమ మొహెం బిటియా హీ కీజౌ హొ యా ఫిర సబకీ జొడీ వహీ బనాతా-భాగ్య విధాతా, ఠెఠ ఉత్తర భారతీయ సమాజ కా ప్రతినిధిత్వ కరనె వాలీ కహానీ ఓర ఉసకె దెసజ పాత్ర అబ కెంద్రీయ భూమికా మెం హైం। అబ ఉనకీ కహానీ భీ సంభ్రాంత సమఝె జానె వాలె పరివారొం కె లొగొం కీ ఆంఖొం సె భీ ఆంసూ లానె కె లిఎ మజబూర కర రహె హైం।
పహలె అంగ్రెజొం కె ఖిలాఫ జొరదార లడాఈ లడనె వాలె ఇస ఇలాకె నె వికాస కీ దౌడ మెం పిఛడకర కాఫీ కీమత చుకాఈ। ఆజాదీ కె బాద దిల్లీ కీ గద్దీ కె దావెదారొం నె ఇస ఇలాకె కె వొటొం కె లిఎ ఇస ఇలాకె కె లొగొం కీ తాబెదారీ తొ కీ, లెకిన యె భీ సచ హై కి ఉన్హెం వికాస కీ జైసీ చికనీ ఓర సాఫ-సఫ్ఫాక సడక మిలనీ చాహిఎ థీ, వహ నహీం మిలీ। ఇసకె లిఎ ఇలాకె కె రాజనెతా భీ జ్యాదా జిమ్మెదార రహె। ఖెతీ కె సాథ ప్రధానమంత్రీ ఓర అసరదార మంత్రియొం కీ భరపూజ ఉపజ యహాం కీ ధరతీ రాజనీతి ఓర సమాజ కొ దెతీ రహీ, లెకిన జొ హరియాలీ యహాం కె చెహరొం పర ఆనీ చాహిఎ థీ, ఉససె యహాం కె చెహరె హమెశా మహరూమ రహె। సంవిధాన కె సంకల్ప కె ముతాబిక ఆజాదీ కె పంద్రహ సాల బాద భీ అంగ్రెజీ ఇస దెశ కె రాజకాజ ఓర భాగ్యవిధాతా కీ భూమికా సె అలగ హొతీ నజర నహీం ఆఈ తొ డॉక్టర రామమనొహర లొహియా కీ అగుఆఈ మెం అంగ్రెజీ హటాఒ ఆందొలన మెం ఇసీ ఇలాకె నె జొరదార భూమికా నిభాఈ। ఆజ సమాజవాదీ ధారా కీ రాజనీతి మెం నీతీశ కుమార, లాలూ యాదవ, ములాయమ సింహ యాదవ జైసె లొగ అసరదార బనె హుఎ హైం, ఉసకె పీఛె భీ కహీం నా కహీం లొహియా కా యె ఆందొలన భీ రహా హై। లెకిన దుర్భాగ్య యె కి ఇస పీఢీ కె అధికాంశ నెతాఒం నె సత్తా కీ సవారీ కరనె కె బాద అపనె ఇస ఆందొలన ఓర ఆందొలన కీ సాథీ రహీ అపనీ జనతా కొ భీ భులానె మెం దెర నహీం లగాఈ। జబ కర్ణధార హీ అపనె లొగొం కా సమ్మాన నహీం కరెంగె, దునియా క్యొంకర సమ్మానిత కరతీ। దూసరీ బాత యె హుఈ కి అంగ్రెజీ విరొధీ ఆందొలన కె బావజూద హిందీ కా వర్చస్వ రాజకాజ కీ దునియా మెం నహీం బఢా తొ అంగ్రెజీ కొ లెకర ఎక ఖాస తరహ కీ కట్టరతా కా భీ విస్తార హుఆ। ఇన కట్టరవాదియొం కీ నజర మెం అంగ్రెజీ నా జాననె వాలె లొగ హంసొడ ఓర మజాక కె సాథ హీ ఉపహాస కె హీ పాత్ర బన గఎ। కహనా నా హొగా, ఫిల్మీ దునియా హొ యా ఫిర టెలీవిజన కా రూపహలా సంసార - వహాం బిహార యా ఉత్తర ప్రదెశ కె లొగ భదెస ఓర దెసజ రూప మెం హీ సామనె ఆతె రహె। బాద కె దౌర మెం భ్రష్టాచార కె ఆరొపొం కె బీచ జబ రాజనీతి విదూషక జైసీ భూమికా మెం ఆ గఈ తొ ఇస ఇలాకె కె లొగ ఓర భీ జ్యాదా మజాక ఓర దయా కె పాత్ర బన గఎ। సహీ మాయనె మెం ఫిల్మీ ఓర టెలీవిజన కె పర్దె భీ ఇసీ దునియా కీ హీ కॉపీ కర రహె థె।
యహీం పర యాద ఆతె హైం ఖుశవంత సింహ। భారతీయ అంగ్రెజీ లెఖన ఓర పత్రకారితా మెం ఖుశవంత సింహ సమ్మానిత నామ హై, లెకిన ఖాంటీ హిందీభాషియొం కొ ఉనకీ కఈ టిప్పణియాం చుభతీ రహీ హైం। హిందీ కీ దునియా మెం భీ సమ్మాన కె సాథ పఢె జానె కె బావజూద హిందీవాలొం కొ లెకర ఉనకె విచార ఆగ్రహీ హీ రహె హైం। ఎక బార ఉన్హొంనె హిందీ కీ సంప్రెషణీయతా పర యహ కహతె హుఎ సవాల ఉఠాయా థా కి ఉసకె పాస రైట ఓర మాఉస కె లిఎ ఎక హీ శబ్ద చూహా హీ హై। ఇసీ తరహ ఉనకీ నజర మెం ఉత్తర భారతీయొం నె చూంకి అంగ్రెజీ కీ పఢాఈ నహీం కీ – యహీ వజహ హై కి ఉన్హెం జ్యాదాతర దరబాన యా చపరాసీ కీ నౌకరియాం హీ కరనీ పడీం హైం। ఖుశవంత సింహ భీ భారత కె ఉసీ అంగ్రెజీదాం తబకె కె హీ ప్రతినిధి రహె హైం। జినకీ సొచ హిందీభాషియొం ఓర ఖాసకర ఉత్తర భారతీయొం కొ లెకర పూర్వాగ్రహీ రహీ హై।
హాలాంకి ఉత్తర భారత కీ తస్వీర కా ఎక ఉజలా పక్ష భీ హై। భదెసపన ఓర దెసజ సంస్కారొం కె సాథ హీ అంగ్రెజీ విరొధ కె చలతె జొ ఉత్తర భారత ఓర బిహార కథిత సంభ్రాంత భారతీయొం కె లిఎ ఆశంకా కీ వజహ రహె హైం, వహాం పఢాఈ కొ లెకర భీ ఖాసతరహ కీ భూఖ బఢీ హై। కెంద్రీయ సివిల సెవాఒం కె లిఎ యహాం కె ఛాత్రొం కె ఉత్సాహ కొ దెఖిఎ కి యె పరీక్షాఎం ఆయొజిత కరనె వాలె సంఘ లొక సెవా ఆయొగ కీ హీ పిఛలె సాల కీ ఎక రిపొర్ట బతాతీ హై కి 2015 తక దెశ కె సభీ తకరీబన ఛహ సౌ జిలొం కా డీఎమ యా ఎసపీ యా ఫిర దొనొం బిహారీ హీ హొగా। ఇస బీచ భదెసపన ఓర జంగలరాజ కా పర్యాయ రహె బిహార మెం భీ బదలావ కీ బయార బహ రహీ హై। వహాం భీ సత్తా తంత్ర కొ లెకర భరొసా బఢా హై। హాలాంకి వహ భరొసా భీ అభీ కాఫీ నహీం హై। లెకిన బదలావ కీ శురూఆత నె దెశ కీ సొచ భీ బదలీ హై। లిహాజా అబ బిహార ఓర ఉత్తర ప్రదెశ కె లొగ భీ సామాజిక ఓర రాజనీతిక విమర్శ కె కెంద్ర మెం హైం। ఉనకీ చింతాఒం ఓర పరెశానియొం కీ ఒర భీ ధ్యాన జా రహా హై। యహీ వజహ హై కి అబ కిసీ చైనల కా ధ్యాన తెరె మెరె సపనె కె జరిఎ అబ ఖాలిస ఉత్తర భారతీయ గాంవొం కె సపనె బెచనె కా బహానా మిల గయా హై యా ఫిర అగలె జనమ మొహెం బిటియా హీ కీజౌ కీ లాలీ కె బహానె బిహార కీ లడకియొం ఓర జమీందారీ ప్రథా కీ కురీతియొం కొ బెచనె కా బాజార బననె లగా హై।
యహాం హమెం యె నహీం భూలనా చాహిఎ కి ఉత్తర ప్రదెశ ఓర బిహార కె లొగొం కొ అపనీ యూఎసపీ అపనా దెసజ స్వరూప హీ నజర ఆతీ రహీ హై। ఉసీ దెసజ సె దెశ కా సంభ్రాంత కిస్మ కా ఇలాకా పరహెజ కరతా రహా హై। పరహెజ హీ క్యొం హంసీ భీ ఉడాతా రహా హై। ఫిల్మ ఓర టెలీవిజన కీ దునియా భీ ఇసకా అపవాద నహీం రహీ హై। ప్రకాశ ఝా, శత్రుఘ్న సిన్హా ఓర ఆశుతొష రాణా జైసె ఖాంటీ హిందీ ఓర దెసజ పृష్ఠభూమి వాలె లొగొం కె ఫిల్మీ దునియా మెం ఆనె కె బావజూద భీ మాయానగరీ కె నజరిఎ మెం ఖాస బదలావ నహీం ఆయా। లెకిన అబ ఇసె లెకర బదలావ నజర ఆ రహా హై తొ ఇసకీ ఎక మాత్ర వజహ సిర్ఫ సియాసీ పరివర్తన కా చక్ర హీ నహీం హై। హమెం యహ నహీం భూలనా చాహిఎ కి హంసీ కా పాత్ర రహె ఇస దెసజ ఇలాకె మెం భీ బాజార నె నఎ తరహ సె పైఠ బనాఈ హై। నిశ్చిత తౌర పర ఇసమెం సియాసీ బదలావ కీ బయార నె యహాం కీ ఖుశహాలీ మెం అహమ భూమికా నిభాఈ హై। ఇసకె సాథ హీ పిఛలె దొ దశక సె యహ ఇలాకా జిస తరహ కెంద్రీయ రాజనీతి మెం భూమికా నహీం నిభా పా రహా థా, ఉసమెం భీ బదలావ ఆ రహా హై। అబ యహ ఇలాకా ఎక బార ఫిర రాజనీతిక ఓర సామాజిక విమర్శ కీ దునియా మెం ప్రభావీ భూమికా నిభానె కీ తైయారీ మెం జుట గయా హై। ఇస ఇలాకె కె మానస మెం ఎక బదలావ యె భీ ఆయా హై కి అబ యహ భూమికా ఖాలీ హాథ నహీం నిభాఈ జాఎగీ, బల్కి ఇసకీ కీమత భీ వసూలీ జాఎగీ। జబ సమాజ ఇస తరహ ఉఠ ఖడా హొతా హై, ఉసె విమర్శ కె కెంద్రొం కొ భీ ఉచిత అహమియత దెనీ పడతీ హై। కహనా నా హొగా- ఫిల్మ ఓర టెలీవిజన కీ యె దునియా భీ వహీ కర రహీ హై। ఇస సమాజ కొ సమ్మానిత కర రహీ హై।

హ్వాఇట హాఉస మెం హిందీ కా జయఘొష

ఉమెశ చతు్ర్వెదీ
హిందుస్తానీ మహానగరీయ ఉపెక్షాబొధ కె బీచ లగాతార తాకతవర బన రహీ హిందీ నె హ్వాఇట హాఉస తక మెం దస్తక దె దీ హై। ఇస దస్తక కా జరియా హమారె అపనె రాజనెతా యా హిందీభాషీ హస్తీన నహీం బనె హైం। దునియా కె సబసె బడె సత్తా కె కెంద్ర హ్వాఇట హాఉస మెం హిందీ కా యె జయగాన దునియా కె సబసె తాకతవర ఆదమీ కీ జబాన కె జరిఎ హుఆ హై। హ్వాఇట హాఉస మెం భారతీయ ప్రధానమంత్రీ కె సమ్మాన మెం దిఎ భొజ మెం పహుంచె మనమొహన సింహ కా ఠెఠ హిందీ మెం హీ స్వాగత కియా। ఉన్హొంనె భలె హీ సిర్ఫ ఎక లాఇన – ఆపకా స్వాగత హై- బొలకర అమెరికీ ధరతీ పర సిర్ఫ భారతీయ ప్రతినిధిమండల కా దిల హీ నహీం జీతా హై, బల్కి యె సాఫ సందెశ దె దియా హై కి హిందీ ఓర ఉసె బొలనె వాలె కరీబ పచాస కరొడ లొగొం కొ లెకర ఉసకా నజరియా కైసె బదల రహా హై। అమెరికీ ధరతీ పర హిందుస్తానీ లొగొం కీ ధమక కొ మహసూస కరనె కె బాద ఉనకీ మాతृభాషా కొ ఇస తరహ సమ్మానిత కరనె కా భలె హీ యె పహలా మౌకా హై, లెకిన ఇససె సాఫ హై కి ఆనె వాలె దినొం మెం అమెరికీ రాజనీతి కె లిఎ హిందీ ఓర హిందుస్తానీ లొగ కితనీ అహమ హొనె జా రహీ హై।
బాజారవాద కె బఢతె దౌర మెం భలె హీ హిందీ బాజార కీ ఎక బడీ తాకత బన గఈ హై। లెకిన యహ భీ సచ హై కి అబ భీ యహ నీతి నియంతాఒం ఓర అభిజన సమాజ కె నియమిత విమర్శ కా జరియా నహీం బన పాఈ హై। దూసరె దెశొం కీ కౌన కహె, భారతీయ అభిజన సమాజ ఓర నీతి నియంతా అబ తక అపనీ సొచ ఓర విమర్శ కీ భాషా కె తౌర పర హిందీ కొ సహజతా సె అపనా నహీం పాఎ హైం। కహనా నా హొగా, ఉద్యొగ, సమాజ ఓర రాజనీతి కీ దునియా మెం నీతియొం కె ప్రభావిత కరనె వాలా యె సమాజ జ్యాదాతర మహానగరొం మెం హీ రహతా హై ఓర ఉసకీ దైనందిన కీ భాషా వహీ అంగ్రెజీ హై, జిసకా అమెరికా ఓర బ్రిటెన మెం సహజ వ్యవహార హొతా హై। దరఅసల హమారా ఆజ జొ అభిజన సమాజ హై, ఉసకె పైమానె అమెరికా ఓర బ్రిటెన కె సామాజిక చలన సె హీ ప్రభావిత హొతె హైం। యహీ వజహ హై కి రొజీ ఓర రొటీ కీ భాషా కె తౌర పర హిందీ కె బఢతె కదమ కె బావజూద ఆజ భీ ఉసె లెకర మహానగరొం మెం ఎక ఉపెక్షాబొధ బనా హుఆ హై। కహనా న హొగా కి ఇస ఉపెక్షాబొధ కీ శురూఆత ఉసీ బ్రిటిశ ఓర అమెరికీ మానసికతా కె హీ జరిఎ హుఈ థీ। యె బిడంబనా హీ హై కి హిందీ కొ లెకర యె ఉపెక్షాబొధ ఉసకీ అపనీ హీ ధరతీ పర బనా హుఆ హై, లెకిన జహాం సె ఇస ఉపెక్షాబొధ కా బీజ పనపా థా, వహాం కీ రాజనీతి ఇసె లెకర ఉదార హొతీ నజర ఆ రహీ హై।
యె సచ హై కి హిందీ కొ లెకర దునియా కీ మహాశక్తి కా నజరియా బదల రహా హై। ఇసకె బావజూద ఉసనె పిఛలె సాల యానీ 2008 మెం తీస సితంబర కొ అపనీ రెడియొ సెవా వॉయస ఆఫ ఇండియా కీ హిందీ సర్విస కొ బంద కర దియా। యె సచ హై కి వॉయస ఆఫ అమెరికా కీ హిందీ సెవా భారత మెం బీబీసీ కీ తరహ లొకప్రియ నహీం రహీ హై। ఇసకె బావజూద ఉసె చాహనె వాలొం కీ కమీ నహీం రహీ హై। యహీ వజహ హై కి తబ హిందీ సర్విస కీ ఆవాజ బంద హొనె కీ ఖబర నె హిందీ ప్రెమియొం కె ఎక బడె తబకె మెం మాయూసీ భర దీ థీ। జॉర్జ బుశ నె జాతె-జాతె హిందుస్తానీ లొగొం కొ జొరదార ఝటకా దియా థా। లెకిన ఒబామా కా నజరియా బదలా నజర ఆ రహా హై। ఐసీ ఖబర హై కి ఒబామా కీ సరకార ఎక బార ఫిర సె హిందీ సెవా కొ శురూ కరనె జా రహీ హై। యె సచ హై కి 54 సాల పహలె జబ హిందీ సర్విస కీ శురూఆత హుఈ థీ, తబ శీతయుద్ధ కా జమానా థా ఓర ఇస సర్విస కె జరిఎ అమెరికీ సరకార కా ఉద్దెశ్య అపనీ నీతియొం కొ లెకర ప్రొపెగండా కరనా థా। లెకిన 1990 మెం సొవియత సంఘ కె బిఖరావ కె బాద సె శీతయుద్ధ కా దౌర ఖత్మ హొతా చలా గయా। ఇసీ బీచ భారత ఓర అమెరికీ సంబంధొం నె నయా ఇతిహాస రచ దియా। బుశ కె హీ దౌర మెం భారత ఓర అమెరికా కె బీచ ఎటమీ సమఝౌతా హుఆ। ఇస సమఝౌతె కె సాథ హీ హిందీ – అమెరికీ భాఈ-భాఈ కీ నఈ ఇబారత లిఖీ గఈ। లెకిన ఇసీ బుశ కె లిఎ హిందీ సర్విస బెగానీ హొతీ చలీ గఈ। లెకిన అబ అమెరికా కా నజారా బదల రహా హై। యహీ వజహ హై కి హిందీ సర్విస కీ శురూఆత కీ ఖబరెం ఓర హ్వాఇట హాఉస మెం హిందీ కా జయగాన కొ ఘొష తకరీబన సాథ-సాథ సునాఈ పడా హై।
వైసె హిందీ కొ లెకర మహాశక్తి కా నజారా యూం హీ నహీం బదలా హై। సాఠ కరొడ కె విశాల మధ్య వర్గ కె సహారె భారత దునియా కె లిఎ బడా బాజార బనతా నజర ఆ రహా హై। వైశ్విక ఆర్థిక మందీ కె ఇస దౌర మెం భీ టికె రహకర భారతీయ అర్థవ్యవస్థా నె సాబిత కర దియా హై కి అమెరికీ బాజారవాద కె దౌర మెం భీ ఉసమెం కాఫీ దమఖమ హై। యహీ వజహ హై కి దునియా కె సబసె తాకతవర సత్తా కెంద్ర కీ నజర మెం నా సిర్ఫ హిందుస్తానీ లొగ, బల్కి ఉసకీ భాషా సబసె బడీ తాకత బనకర ఉభరీ హై। దునియా కీ సబసె బడీ తాకత జానతీ హై కి భారతీయ భూమి పర అంగ్రెజీ భలె హీ విమర్శ కీ ఆజ భీ మజబూత భాషా బనీ హుఈ హై। లెకిన యె సచ హై కి ఆమ లొగొం సె సహజ సంవాద ఓర ఉన తక అపనీ బాత పహుంచానె కా జరియా హిందీ హీ బన సకతీ హై। కరీబ పచాస కరొడ లొగొం కా దిల అంగ్రెజీ కీ బజాయ హిందీ కె జరిఎ హీ జీతా జా సకతా హై। ఉసె యె భీ పతా హై కి బాజార ఆజ హిందీ కీ ఇస తాకత కొ పహచాన గయా హై ఓర ఉసకా మౌకా-బెమౌకా ఇస్తెమాల భీ కర రహా హై। ఇసీ హఫ్తె ఆఈ ఎక ఖబర నె వికసిత సరజమీం పర హిందీ కీ బఢతీ పహుంచ ఓర పకడ కొ హీ జాహిర కియా హై। గ్లొబల లైంగ్వెజ మॉనిటర (జీఎలఎమ) కె ముతాబిక ఆస్కర విజెతా ఫిల్మ 'స్లమడॉగ మిలినెయర' కె ఎక గీత కె బొల మెం శామిల జుమలా 'జయ హొ' దునియా కె సర్వాధిక లొకప్రియ శబ్దొం కీ లిస్ట మెం 16వెం నంబర పర ఆ గయా హై। జబకి హిందీ ఫిల్మొం కె లిఎ ఇస్తెమాల హొనె వాలా శబ్ద 'బॉలివుడ' 17వెం పాయదాన పర హై। సాఫ హై కి హిందీ కొ లెకర వికసిత దునియా కె ఆమ మానస కా భీ నజారా బదల రహా హై। ఐసె మెం దునియా కా సబసె బడా సత్తా కెంద్ర మనమొహన సింహ కా హిందీ మెం స్వాగత కరకె దరఅసల వికసిత దునియా మెం హిందీ కొ లెకర ఆఎ బదలావ కొ హీ రెఖాంకిత కర రహా హై।
హ్వాఇట హాఉస తక హిందీ నె దస్తక దె దీ హై। లెకిన సబసె బడా సవాల యె హై కి క్యా వికాస ఓర తాకత కె సాథ హీ సభ్యతా ఓర సలీకె కె లిఎ అమెరికా కొ అపనా పైమానా బనా చుకె భారతీయ మహానగరీయ మానస కొ హిందీ కా యె జయఘొష ఝకఝొర పాఎగా ।

అంధెరె ఖొహ మెం భటకతీ పత్రకారితా శిక్షా

ఉమెశ చతుర్వెదీ
తకనీకీ శిక్షణ కా అపనా ఎక అనుశాసన హొతా హై, ఉసకీ అపనీ జరూరతెం హొతీ హైం। యహీ కారణ హై కి ఇంజీనియరింగ ఓర మెడికల కీ నా సిర్ఫ శిక్షా హాసిల కరనా, బల్కి ఉనకీ శిక్షా దెనా బెహద చునౌతీభరా కామ మానా జాతా రహా హై। అబ ప్రబంధన కీ శిక్షా కె సాథ భీ వైసా హీ హొ రహా హై। క్యొంకి ప్రబంధన భీ ఎక తరహ సె తకనీక హీ హై, సిర్ఫ అకాదమిక శిక్షణ యా పఢాఈ భర నహీం హై। ఐసె మెం సవాల యె ఉఠతా హై కి పత్రకారితా కీ పఢాఈ ఓర ఉసకా శిక్షణ తకనీకీ శిక్షణ-ప్రశిక్షణ కె దాయరె మెం ఆతా హై యా నహీం। జాహిర హై జ్యాదాతర లొగ ఇసకా జవాబ హాం మెం హీ దెంగె। పత్రకారితా కీ పఢాఈ కరనె ఆ రహె ఛాత్ర ఓర ఉనకె అభిభావక కమ సె కమ ఇసె తకనీకీ శిక్షణ ఓర ప్రశిక్షణ కె దాయరె మెం మాన రహె హైం। శాయద యహీ వజహ హై కి మీడియా విస్ఫొట కె ఇస దౌర మెం హజారొం-లాఖొం రూపఎ కీ మొటీ ఫీస దెకర ఛాత్రొం కీ భారీ భీడ పత్రకారితా కె శిక్షణ సంస్థానొం కా రూఖ కర రహీ హై। లెకిన డీమ్డ విశ్వవిద్యాలయొం కె సాథ హీ స్వవిత్తపొషిత విశ్వవిద్యాలయీ పాఠ్యక్రమొం మెం జిస తరహ పత్రకారితా కీ పఢాఈ హొ రహీ హై, ఉససె సాఫ హై కి అపనీ తరహ సె ఖాస ఇస అనుశాసన కీ పఢాఈ కొ లెకర ఛాత్రొం ఓర ఉనకె అభిభావకొం మెం ఠగె జానె కా భావ బఢా హై। ఇసకా అసర భావీ పత్రకారొం కీ గుణవత్తా పర భీ పడ రహా హై। వైచారిక బహసొం మెం జిస తరహ పత్రకారితా ఇన దినొం నిశానె పర హై, ఉసకె పీఛె పత్రకారితా శిక్షణ కె మౌజూదా ఢర్రె కీ కితనీ భూమికా హై, ఇసె లెకర సవాల నహీం ఉఠ రహె హైం। లెకిన అబ వక్త ఆ గయా హై కి పత్రకారితా శిక్షణ కొ ప్రొఫెశనల జరూరతొం కె నికష కీ బజాయ తకనీకీ అనుశాసన కె సాథ హీ వైచారిక ధరాతల పర భీ పరఖా జాయ।
ఉదారీకరణ కె బాద ఆఎ మీడియా విస్ఫొట కె ఇస దౌర మెం జిస తరహ తకనీక పర పత్రకారితా అవలంబిత హొతీ గఈ హై, ఇససె సాఫ హై కి బాజార మెం తకనీకీ కసౌటీ పర ఖరె ఉతరనె వాలె భావీ పత్రకారొం కీ మాంగ బఢ గఈ హై। సిర్ఫ ఇసీ ఎక ఆధార కె చలతె ఖబరనవీసీ కె శిక్షణ కొ ఇంజీనియరింగ ఓర మెడికల కీ తరహ తకనీకీ అనుశాసన కా శిక్షణ ఓర ప్రశిక్షణ మానా జా సకతా హై। చూంకి పత్రకారితా ఇంజీనియరింగ ఓర మెడికల కీ తరహ కొరా తకనీక హీ నహీం హై, బల్కి యహాం వైచారికతా నా సిర్ఫ పూంజీ హై, బల్కి ఎక బడా ఓజార భీ హై। హిందీ పత్రకారితా కె శలాకా పురూష రాజెంద్ర మాథుర భలె హీ కహతె రహెం కి పత్రకార ఇతిహాస నిర్మాతా నహీం, బల్కి ఉసకె ఐసె దర్శక హొతె హైం, జొ అపనీ పైనీ నిగాహ కె జరిఎ ఆమ లొగొం కొ ఇన ఘటనాఒం సె పరిచిత కరాతె హైం। లెకిన యె భీ సచ హై కి అపనీ వైచారికతా కీ పూంజీ కె జరిఎ హాసిల నజరిఎ కె చలతె వె మౌజూదా ఘటనాఒం కె ప్రతి లొగొం కొ సచెత యా ఫిర ఉత్సాహిత భీ కరతె హైం। తాకి ఆనె వాలా కల జబ విగత కె కల కా ఇతిహాస కె తౌర పర మూల్యాంకన కరె తొ ఉసె కొఈ పఛతావా నా రహె। జాహిర హై యె దृష్టి కిసీ విశ్వవిద్యాలయ యా పత్రకారితా శిక్షణ-ప్రశిక్షణ సంస్థాన కె క్లాసరూమ సె హాసిల నహీం కిఎ జా సకతె। అగర ఐసా హొతా తొ భారతీయ పత్రకారితా కె శురూఆతీ పురూష చాహె జెమ్స ఆగస్టస హిక్కీ హొం యా అంబికా ప్రసాద వాజపెయీ యా ఫిర బాబూ రావ విష్ణురావ పరాడకర, ఉన్హెం పత్రకారితా కీ దునియా మెం యాద భీ నహీం కియా జాతా। క్యొంకి ఉన్హొంనె కిసీ సంస్థాన సె ఖబరనవీసీ యా వైచారికతా కీ ట్రెనింగ హాసిల నహీం కీ థీ। ఆజ కె దౌర మెం భీ ప్రభాష జొశీ, అచ్యుతానంద మిశ్ర, ప్రణయ రॉయ యా వినొద దుఆ జైసె కఈ చమకతె నామ హైం, జినకీ పత్రకారితా కా ప్రశిక్షణ కిసీ విశ్వవిద్యాలయ యా సంస్థాన మెం మిలా హొ। బహరహాల ఆజ కె దౌర మెం బినా ఖాస శిక్షణ యా ప్రశిక్షణ కె కిసీ పత్రకార కీ ఉమ్మీద నహీం కీ జాతీ, జైసె బినా కిసీ ఇంజీనియరింగ కీ పఢాఈ కె ఇంజీనియర యా మెడికల కీ పఢాఈ కె డॉక్టర కీ ఉమ్మీద కీ జాతీ హై। అగర ఐసా హొగా తొ ఉస పర సవాల ఉఠనె లాజిమీ హైం। హకీకత మెం ఆజ కా పత్రకారితా శిక్షణ అపనె ఉహాపొహ సె ముక్త నహీం హొ పాయా హై। ఉసకీ కొశిశ యా ఖులా ధ్యెయ హై ప్రణయ రॉయ ఓర ప్రభాష జొశీ జైసా పారంపరిక ఓర శ్రెష్ఠ వైచారిక పత్రకార బనానా హై, జొ ఆజ కీ తకనీక పర భీ ఖరా ఉతరె। లెకిన ఉసకా సబసె బడా సంకట యె హై కి వహ అబ తక యె తయ నహీం కర పాయా హై కి పత్రకారితా కా ప్రశిక్షణ తకనీకీ హై యా వైచారిక। ఇసకె లిఎ జితనా పత్రకారితా కె సంస్థాన జిమ్మెదార హైం, ఉతనా హీ దొషీ సరకార భీ హై। అగర ఐసా నహీం హొతా తొ ఆజ తక పత్రకారితా కా ఎకనిష్ఠ పాఠ్యక్రమ తైయార హొ చుకా హొతా। ఇంజీనియరింగ ఓర దూసరె తకనీకీ సంస్థానొం కీ మాన్యతా కె లిఎ బాకాయదా తకనీకీ శిక్షా పరిషద హై, మెడికల కీ పఢాఈ పర నిగాహ రఖనె కె లిఎ మెడికల కౌంసిల హై। లెకిన ఇతిహాస పర నిగాహ రఖనె వాలీ పఢాఈ కె లిఎ ఐసీ కొఈ రెగ్యులెటరీ సంస్థా నహీం హై। యహీ వజహ హై కి కుకురముత్తొం కీ తరహ ఉగె డీమ్డ విశ్వవిద్యాలయొం ఓర కథిత తకనీకీ సంస్థానొం కె సాథ పత్రకారితా పఢానె కె లిఎ మైదాన మెం కూద పడె హైం। ఇస కడీ మెం స్వవిత్త పొషిత యొజనా కె తహత జానె-మానె విశ్వవిద్యాలయ భీ శామిల హొ చుకె హైం। ఇసకా అసర హై కి అధికాంశ సంస్థానొం కె పాస కితాబొం ఓర లైబ కా జబర్దస్త టొటా హై। లెకిన పఢాఈ చాలూ హై। నిజీ సంస్థాన మొటీ ఫీస కె బదలె ఢెరొం సబ్జబాగ దిఖా రహె హైం। వహీం స్వవిత్తపొషిత విభాగొం కె నామ పర విశ్వవిద్యాలయొం యా పురానె కॉలెజొం మెం పత్రకారితా విభాగ కమ ఫీస లె రహె హైం। లెకిన సువిధాఒం కె మామలె మెం ఉనకీ భీ వహీ హాలత హై, జొ చమకతీ బిల్డింగ వాలె నిజీ సంస్థానొం కీ హై।
అవ్వల తొ అధికాంశ సంస్థానొం యా విశ్వవిద్యాలయొం మెం కొఈ మానక పాఠ్యక్రమ హీ నహీం హై। రహీ బాత ఉన్హెం పఢానె వాలొం కీ తొ యొగ్యతా కీ కసౌటీ పర ఖరె ఉతరనె వాలె కమ హీ లొగ భావీ పత్రకారొం కొ పఢానె మెం జుటె హైం। స్వవిత్తపొషిత సంస్థానొం కె తౌర పర జిన విశ్వవిద్యాలయొం యా కॉలెజొం మెం పత్రకారితా కీ పఢాఈ హొ రహీ హై, వహాం పత్రకారితా విభాగ యా తొ హిందీ విభాగ కీ దాసీ హై యా ఫిర అంగ్రెజీ విభాగ కా దొయమ దర్జె కా సాథీ। హిందీ యా అంగ్రెజీ విభాగ కె ఠస్స విద్వాన అపనె కొ పత్రకారితా కా పురొధా భీ మాన బైఠె హైం। ఉన్హెం బాజార ఓర తకనీక సె కుఛ లెనా-దెనా నహీం హై। ఉనకె లిఎ పత్రకారితా కా శిక్షణ శెక్సపీయర కె నాటకొం యా ప్రెమచంద కీ కహానియొం కీ పఢాఈ జైసా హీ హై। ఉన్హెం యె భీ పతా నహీం హై కి పత్రకారితా శిక్షణ కీ దునియా మెం క్రॉఫ్ట ఓర అకాదమిక నజరిఎ కొ లెకర కొఈ బహస భీ చల రహీ హై। భారతీయ పత్రకారితా ఖాస తౌర పర తకనీక ఓర కంటెంట కె సాథ పహుంచ కె స్తర పర కిస పాయదాన పర జా పహుంచీ హై, ఇసకా సాఫ అందాజా అధికాంశ పత్రకారితా సంస్థానొం ఓర వహాం పఢా రహె లొగొం కొ నహీం హై। జాహిర హై ఇసకా ఖామియాజా వహ పీఢీ భుగత రహీ హై, జొ జెమ్స హిక్కీ యా అంబికా ప్రసాద వాజపెయీ నా సహీ, ప్రభాష జొశీ ఓర ప్రణయ రॉయ బననె కె లిఎ పత్రకారితా కీ పఢాఈ కె సమందర మెం కూద పడీ హై।
జహాం ఠీక-ఠాక పత్రకారితా శిక్షణ హొ రహా హై, వహాం క్రॉఫ్ట ఓర అకాదమిక జొర కొ లెకర రస్సాకశీ జారీ హై। జిన అధ్యాపకొం కా ప్రొఫెశనల పత్రకారితా సె సాబకా నహీం పడా హై, వె సంచార కె సిద్ధాంతొం కె పారాయణ ఓర పాఠ సె ఛాత్రొం కొ జొడనా అచ్ఛా లగతా హై। లెకిన విజిటింగ ఫైకల్టీ కె నామ పర ప్రొఫెశనల జబ క్లాస రూమ మెం ఆతె హైం తొ వె తకనీక పర హీ జొర దెతె హైం। జాహిర హై ఉనకె శిక్షణ కా ముఖ్య ఫొకస తకనీకీ జానకారీ ఓర తకనీక కె ఆధార పర కంటెంట కొ కసనా సిఖానా హొతా హై। అగర వె అఖబార సె హుఎ తొ ఉనకీ దునియా జనసత్తా ఓర టాఇమ్స ఆఫ ఇండియా కె న్యూజ రూమ కె ఇర్ద-గిర్ద హీ ఘూమతీ హై। అగర టెలీవిజన కీ దునియా సె హుఎ తొ జీ న్యూజ, ఎనడీటీవీ యా ఆజతక కా న్యూజరూమ హీ ఉనకా ఆదర్శ హొతా హై। ఇస అసర సె పత్రకారితా ప్రశిక్షణ పానె కె బాద ప్రొఫెశనల సంస్థానొం మెం ట్రెనింగ కె లిఎ జానె వాలె ఛాత్ర బచ నహీం పాతె। ఉన్హెం ముంహ బిచకాకర ఉనకీ సైద్ధాంతిక పఢాఈ కా మజాక ఉడానె మెం కొఈ కసర నహీం ఛొడీ జాతీ। క్రॉఫ్ట ఓర అకాదమిక కొ లెకర అతివాదీ జొర దరఅసల ఎక తరహ కా అతివాద హీ హై। హర తకనీక ఓర క్రॉఫ్ట కా అపనా ఎక సిద్ధాంత భీ హొతా హై। అకాదమిక దునియా కొ ఇస సైద్ధాంతికతా కె ఆధార కొ ఖొజనా ఓర ఉసకీ కసౌటీ పర క్రॉఫ్ట కొ విశ్లెషిత కరనా హొతా హై। ఇస తరహ సె పఢె ఓర గునె ఛాత్రొం మెం జొ దृష్టి వికసిత హొతీ హై, ఉసమెం మౌలికతా కీ గుంజాఇశ జ్యాదా హొతీ హై। లెకిన దుర్భాగ్య సె ఐసా నహీం హొ రహా హై। జిసకా అసర ఆజ పత్రకారితా కీ ప్రొఫెశనల జిందగీ మెం ఖూబ దిఖ రహా హై। సవాలొం కె ఘెరె మెం పత్రకారితా రొజ ఆ రహీ హై। నఈ పీఢీ కె పత్రకారొం మెం మౌలిక దृష్టి కా అభావ సాఫ నజర ఆతా హై। అగర మౌలికతా దిఖతీ భీ హై తొ ఉన్హెం ప్రయొగ కరనె కె లిఎ జరూరీ సమర్థన దెనె వాలె సాహసీ సీనియర కీ భీ కమీ సాఫ నజర ఆతీ హై।
సాఫ హై తకనీక ఓర అకాదమిక కె ఝంఝట సె ముక్త హుఎ బినా పత్రకారితా కీ అపనీ వైచారిక జరూరత పర ఆధారిత పత్రకారితా శిక్షణ కె ఇంతజామ నహీం కిఎ జాఎంగె, సవాల తొ ఉఠతె హీ రహెంగె। మాఖనలాల చతుర్వెదీ పత్రకారితా విశ్వవిద్యాలయ నె పత్రకారితా శిక్షణ కీ ఇసీ కమీ కొ ధ్యాన మెం రఖతె హుఎ ప్రెస కౌంసిల ఆఫ ఇండియా ఓర విశ్వవిద్యాలయ అనుదాన ఆయొగ కె సహయొగ సె పత్రకారితా పాఠ్యక్రమ మెం ఎకరూపతా లానె ఓర సంస్థానొం కె సాథ హీ పఢానె వాలె లొగొం ఓర సంస్థానొం కె మానకీకరణ కీ దిశా మెం కదమ ఉఠాయా హై। జరూరత ఇస బాత కీ హై కి ప్రొఫెశనల దునియా కీ జరూరతొం కె ముతాబిక పత్రకారితా శిక్షా ఢలె, లెకిన అకాదమికతా కొ భీ నజరందాజ నా కియా జాఎ। జడ నజరిఎ వాలీ అకాదమికతా కె బొఝ తలె దబా పత్రకారితా శిక్షణ నా తొ అకాదమిక దునియా కె లిఎ ముఫీద హొగా నా హీ అఖబారీ ఓర టీవీ సంస్థాన కొ హీ ఫాయదా పహుంచా పాఎగా। ఓర పత్రకారితా కీ మెధా కా జొ నుకసాన హొగా, ఉసకా ఆకలన తొ ఆనె వాలీ పత్రకారీయ పీఢియాం హీ కర పాఎంగీ।

నహీం రూక పాఎగా హిందీ కా కారవాం

ఉమెశ చతుర్వెదీ
సితంబర కె మహీనె జైసె-జైసె నజదీక ఆతా జాతా హై, సరకారీ దఫ్తరొం కె ఉస ఖాస విభాగ కీ రౌనక బఢానె కీ కవాయద శురూ హొ జాతీ హై, జిసె హిందీ అథవా రాజభాషా విభాగ కహా జాతా హై। ఐసె మాహౌల మెం హిందీ కె పాఖండ దివస కె కరీబ ఎక పఖవాడా పహలె కెంద్ర సరకార కా మంత్రీ హిందీ కీ పఢాఈ కొ జరూరీ బనానె కీ హిమాయత కరతా హుఆ బయాన దె తొ హైరత హొనా స్వాభావిక హీ హై। మానవ సంసాధన మంత్రీ కపిల సిబ్బల కె ఇస బయాన పర శక కీ గుంజాఇశ భీ ఇసలిఎ జ్యాదా హై, క్యొంకి హిందీ ఐసె బయానొం కె జరిఎ కరీబ ఉనసఠ సాల సె ఠగీ జాతీ రహీ హై। రాజభాషా కొ హకీకత మెం వహ హక అబ తక నహీం మిల పాయా, జిసకీ వహ స్వాభావిక తౌర పర హకదార హై।
రాజనీతిక బయానొం కీ గంభీరతా కొ హమెశా ఇతిహాస ఓర విగత కె కదమొం కె ఆధార పర పరఖా జాతా రహా హై। లెకిన హమెం యె నహీం భూలనా చాహిఎ కి కపిల సిబ్బల అంగ్రెజీ కె ధుఆంధార వక్తా హైం। కాంగ్రెస పార్టీ కా ప్రవక్తా రహతె ఉన్హొంనె ప్రెస కొ అపనీ పార్టీ సె సంబంధిత జితనీ జానకారియాం అంగ్రెజీ కె జరిఎ దీ థీం, శాయద హీ హిందీ మెం దీ హొంగీ। సంసద మెం భీ చాహె విపక్షీ సదస్య కె తౌర పర బహస మెం హిస్సెదారీ రహీ హొ యా ఫిర మంత్రీ కె తౌర పర బహసొం కా జవాబ దెనా, కపిల సిబ్బల అంగ్రెజీ కొ హీ సహజ మానతె రహె హైం। ఐసె కపిల సిబ్బల అగర దెశభర కె స్కూలొం మెం హిందీ పఢాఎ జానె కీ వకాలత కర రహె హైం తొ ఇసె సామాన్య బయాన భర మానకర ఉపెక్షిత నహీం కియా జానా చాహిఎ।
దరఅసల కపిల సిబ్బల కె ఇస సుఝావ కీ వజహ జొ చింతాఎం హైం, ఉసీ పఖవాడె రాష్ట్రీయ స్వయంసెవక సంఘ కె పూర్వ ప్రముఖ కుప సీ సుదర్శన నె జాహిర కియా హై। కాంగ్రెస కె ఎక ముఖర నెతా కె సాథ సంఘ కె పూర్వ ప్రముఖ కె బయానొం కొ జొడనా కుఛ లొగొం కొ భలె హీ గలత లగ సకతా హొ। లెకిన హకీకత యహీ హై। సుదర్శన నె కహా హై కి అంగ్రెజియత ఇస దెశ కీ సంస్కृతి కొ బిగాడ తొ రహీ హీ హై, దెశ మెం ఎకతా కీ భావనా పర భీ అసర డాల రహీ హై। కపిల సిబ్బల నె భీ జబ హిందీ పఢానె కీ వకాలత కీ తొ ఉనకా భీ యహీ కహనా థా కి హిందీ కీ పఢాఈ కె జరిఎ దెశభర కె బచ్చె ఎకతా కె సూత్ర మెం బంధ సకెంగె।
యె కడవీ సచాఈ హై కి సరకారీ కొశిశొం కె జరిఎ హిందీ అపనా అసల ముకామ హాసిల నహీం కర పాఈ। దూసరె శబ్దొం మెం కహెం తొ హిందీ కొ ఉసకె అసల ముకామ పర పహుంచానె మెం సరకారీ ఖెల నె జ్యాదా అడంగా లగాయా। హిందీ కొ దాసీ బనాఎ రఖనె కీ సరకారీ కవాయద కీ శురూఆత 1965 మెం హీ హొ గఈ థీ, జబ భాషా సంబంధీ సంసద కె సంకల్ప మెం యె తయ కర దియా గయా కి జబ తక ఎక భీ రాజ్య సరకార హిందీ కె రాజభాషా హొనె కా విరొధ కరతీ రహెగీ, ఉసె వ్యవహారిక తౌర పర రాజభాషా నహీం బనాయా జా సకెగా। సచ తొ యె హై కి యె సంకల్ప బాద మెం ఆయా, లెకిన ఉసకీ పూర్వ పీఠికా 21 నవంబర 1962 కొ హీ బన గఈ థీ। ఇస దిన గఠిత నగాలైండ రాజ్య కీ రాజభాషా హీ అంగ్రెజీ హై। జాహిర హై కి నగాలైండ జైసె రాజ్య హిందీ కొ క్యొంకర అపనానె లగె। సాఠ కె దశక మెం తమిలనాడు మెం ఉభరె హిందీ విరొధ కె లిఎ గులజారీ లాల నందా కె ఎక ఆదెశ కొ జిమ్మెదార మానా జాతా హై। మశహూర పత్రకార కులదీప నైయ్యర నె అపనీ పుస్తక స్కూప మెం ఇస ఘటనా కా జిక్ర కియా హై। దరఅసల సంవైధానిక ప్రావధానొం కె చలతె 26 జనవరీ 1965 సె హిందీ కొ రాజభాషా కె తౌర పర అంగ్రెజీ కా స్థాన లె లెనా థా। ఇసె దెఖతె హుఎ హీ బతౌర రాజభాషా విభాగ కె ఇంచార్జ మంత్రీ కె నాతె నందా నె యె ఆదెశ దియా థా। లెకిన పహలె సె జారీ కెంద్రీయ సత్తా మెం హిందీ విరొధ కీ మానసికతా కె చలతె తమిలనాడు కె నెతాఒం కొ యె ప్రచారిత కరనె కా మౌకా మిల గయా కి కెంద్ర సరకార గైరహిందీ భాషీ రాజ్యొం పర జబర్దస్తీ హిందీ థొపనా చాహతీ హై। నందా జీ కొ అపనీ గలతీ కా అహసాస హుఆ ఓర యహ ఆదెశ వాపస లె లియా గయా। లెకిన జొ గలతీ హొనీ థీ, వహ హొ గఈ థీ। జిసకా ఖామియాజా తమిలనాడు మెం ఖూనీ సంఘర్ష కె తౌర పర దిఖా। ఆందొలన కీ రిపొర్టింగ కరనె దిల్లీ సె పహుంచె పత్రకారొం కొ తబ కె మద్రాస ఓర అబ కె చెన్నఈ మెం ఆటొ వాలొం సె అపనె హిందీ సవాలొం కె జవాబ మెం హిందీ మెం హీ సుననె కొ మిలా – హమ హిందీ నహీం జానతా। యానీ హిందీ జాననె వాలా భీ అపనీ క్షెత్రీయ అస్మితా ఓర స్థానీయ రాష్ట్రవాద కొ బచానె కె నామ పర హిందీ కా విరొధీ హొ గయా థా। ఇస ఆందొలన నె తమిలనాడు మెం సరకారీ తౌర పర నా సిర్ఫ హిందీ కొ లాగూ నహీం హొనె దియా, బల్కి కెంద్ర సరకార కొ హిందీ కీ ఉసకీ అసల జగహ పర బైఠానె కె అపనె సంకల్ప కొ అనంత కాల తక టాలనె కా మౌకా జరూర దె దియా।
సరకారీ షడయంత్ర కె చలతె హిందీ వ్యవహార మెం రాజభాషా భలె నహీం బన పాఈ, లెకిన 1991 మెం శురూ హుఎ ఉదారీకరణ కె దౌర నె హిందీ కొ నఈ పహచాన దిలాఈ। బెశక యహ నీతి బనానె వాలొం కీ భాషా నహీం బన పాఈ హై, లెకిన బాజార కీ సబసె ప్రముఖ భాషా జరూర బన గఈ। ఓర తొ ఓర జిస రాజ్య నె హిందీ విరొధ కె నామ పర ఖూన బహాయా, బసెం జలాఈం ఓర సరకారీ సంపత్తి కొ నుకసాన పహుంచాయా, అబ ఉస తమిలనాడు కె లొగ భీ అపనె బచ్చొం కొ హిందీ పఢానె కె లిఎ ప్రొత్సాహిత కర రహె హైం। పిఛలె దినొం ఎక ప్రముఖ అంగ్రెజీ దైనిక కె చెన్నఈ సంవాదదాతా నె ఖబర దీ కి సాఠ కె దశక కె హిందీ విరొధీ ఆందొలనకారీ పీఢీ భీ అబ అపనె బచ్చొం కొ హిందీ పఢానె కె లిఎ బఢ-చఢకర హిస్సా లె రహీ హై। తమిలనాడు మెం బదలావ కీ యె బయార కీ అసల వజహ ఉదారీకరణ హీ హై। ఇసీ కె చలతె 1995 మెం దునియా కీ జిన పాంచ భాషాఒం కొ స్టార సమూహ కె మాలిక రూపర్ట మర్డొక నె భవిష్య కీ తాకతవర భాషాఎం బతాయా థా, ఉసమెం హిందీ భీ థీ। మర్డొక జానతె థె కి హిందీ మెం బాజార కొ దుహనె కీ అకూత తాకత హై। యహీ వజహ హై కి స్టార సమూహ కె చైనలొం కా భారతీయ ఆసమాన పర హమలా హుఆ ఓర దెఖతె హీ దెఖతె స్టార సమూహ భారత కీ ఇలెక్ట్రॉనిక మీడియా క్రాంతి కా అగుఆ బన గయా। హమారె శాసక భలె హీ హిందీ కొ నకారతె రహె, లెకిన జినకీ బదౌలత హిందీ అపనె అహమ స్థాన సె దూర హుఈ, ఉసీ శాసక వర్గ అంగ్రెజ కౌమ కె హీ ఎక ప్రభావీ శఖ్స నె హిందీ కీ తాకత కొ పహచాననె మెం భూల నహీం కీ।
ఆజ అగర కపిల సిబ్బల హిందీ కీ వకాలత కర రహె హైం తొ ఇసకీ వజహ యె నహీం హై కి ఉనకీ పార్టీ కె పహలె కె కర్తాధర్తాఒం నె జొ కియా, ఉసె లెకర ఉనకె మన మెం కొఈ పశ్చాతాప హై। యా ఫిర వె ఉస భూల కొ సుధారనా చాహతె హైం। హకీకత తొ యహీ హై కి అంగ్రెజియత కె వర్చస్వ కె ఇస దౌర మెం భీ హిందీ అపనీ తాకత బఢాతీ జా రహీ హై। కశ్మీర సె లెకర కన్యాకుమారీ తక, గుజరాత సె లెకర ఉస నగాలైండ తక, జిసకీ రాజభాషా అంగ్రెజీ హై, హిందీ కొ జాననె-బొలనె, సమఝనె ఓర గునగునానె వాలొం కీ సంఖ్యా బఢతీ జా రహీ హై। సర్వొచ్చ అదాలతొం తక మెం ఉసె లాగూ కరనె కె లిఎ మాంగ బఢతీ జా రహీ హై। దిల్లీ హాఈకొర్ట మెం హిందీ మెం సునవాఈ ఓర ఇంసాఫ కొ లెకర తీన హజార సె జ్యాదా వకీలొం కా మైదాన మెం కూద పడనా కొఈ కమ నహీం హై। జాహిర హై, అపనె విస్తార మెం హిందీ కా సహారా లెకర తాకతవర బనా బాజార అబ హిందీ కొ భీ తాకతవర బనా రహా హై। యె తాకత హీ హై కి హిందీ కొ లెకర అంగ్రెజీ దాం లొగొం తక కా రవైయా బదలతా నజర ఆ రహా హై। ఇససె సాఫ హై కి ఆనె వాలె దినొం మెం హిందీ కీ జయజయకార బఢతీ హీ జాఎగీ। జరూరత ఇస బాత కీ హై కి ఖాంటీ హిందీ వాలె భీ ఇస తథ్య కొ సమఝెం ఓర అపనీ తాకత కొ సకారాత్మక తరీకె సె ఇస నెక కామ మెం లగాఎం।

అందరఖానె మెం భీ హుఈ డీల

ఉమెశ చతుర్వెదీ
యహ లెఖ ప్రథమ ప్రవక్తా కె 01 సితంబర 2009 కె అంక మెం ప్రకాశిత హుఆ హై।
భారతీయ లొకతంత్ర మెం ఇస బాత పర శక నహీం హై కి ఇస దెశ కా సబసె తాకతవర ప్రధానమంత్రీ కా పద హై। జాహిర హై ఉన్హెం నియంత్రిత కరనె వాలీ పార్టియొం కె అధ్యక్ష కీ తాకత భీ కమ నహీం హొగీ। ఇస దెశ మెం శాయద హీ కొఈ మానెగా కి కాంగ్రెస అధ్యక్ష సొనియా గాంధీ ఓర ఉనకె నిర్దెశన మెం కామ కరనె వాలె ప్రధానమంత్రీ మనమొహన సింహ భీ మీడియా కె సామనె కమజొర హొంగె। లెకిన యె సొలహ ఆనె సహీ హై కి పిఛలె ఆమ చునావొం మెం దెశ కీ సత్తా సంభాల రహె యె దొనొం దిగ్గజ భీ కమజొర సాబిత హుఎ। చునావీ సమర కె దౌరాన సొనియా గాంధీ ఓర మనమొహన సింహ కొ భీ మీడియా కొ అందరఖానె మెం పైకెజ దెనా పడా। నామ నా ఛాపనె కీ శర్త పర కాంగ్రెస పార్టీ కె హీ ఎక రసూఖదార నెతా కొ ఇస తథ్య కొ స్వీకార కరనె సె గురెజ నహీం హై।
చునావ కె దౌరాన ప్రత్యాశియొం కె పక్ష మెం ఖబర ఛాపనె ఓర పైసె యా పైకెజ డీల నా కరనె వాలె ప్రత్యాశియొం కీ ఖబరొం కొ సిరె సె నకార దెనె కా ఆరొప తొ మీడియా పర లగ హీ రహా హై। పైసె కమానె కీ ఇస బహతీ గంగా మెం హాథ ధొనె మెం దెశ కె కఈ బడె మీడియా ఘరానొం కె బారె మెం ఖులెఆమ సవాల-జవాబ హొ హీ రహె హైం। ఇసె లెకర ఆరొపీ మీడియా కొ భీ బచావ మెం ఉతరనా పడా హై। లెకిన యె భీ సచ హై కి ఎక-ఎక వొట కె జుగాడ మెం లగీ కాంగ్రెస ఓర భారతీయ జనతా పార్టీ జైసీ పార్టియొం నె మీడియా కె ఎక బడె ధడె కీ ఇస జాయజ-నాజాయజ మాంగ కె ఆగె ఘుటనె టెకనె మెం హీ అపనీ భలాఈ సమఝీ। భారతీయ జనతా పార్టీ కె సాంసద ఓర వరిష్ఠ పత్రకార చందన మిత్రా దెశ కె బడె ఖబరియా చైనలొం పర ఆరొప లగా హీ చుకె హైం కి ఉన్హొంనె ఎక సంగఠన బనాకర పార్టియొం సె విజ్ఞాపన బటొరె। లెకిన కాంగ్రెస నెతా కా ఖులాసా ఇససె ఆగె కీ బాత బతా రహా హై। ఉన్హొంనె కహా కి కఈ బడె చైనలొం నె అందరఖానె మెం ఉనసె బినా కిసీ రసీద ఓర పక్కీ ఖాతా-బహీ కె భీ పైసె లిఎ। ఇసమెం కఈ బడె ఓర నామీ పత్రకార భీ శామిల హైం। ఉత్తర ప్రదెశ కె ఎక నెతా నె భీ నామ నా ఛాపనె కీ శర్త పర బతాయా కి ఎక చైనల నె తొ బాకాయదా బీఎసపీ కె నెతాఒం సె భీ అందరఖానె మెం డీలింగ కీ। జిసమెం ఉసకె సంపాదక కా హీ బడా హాథ రహా।
వైసె స్థానీయ ఓర జిలా స్తర పర ఐసె ఆరొప పహలె భీ లగతె రహె హైం। కుఛ తథ్యొం మెం సచ్చాఈ భీ రహీ హై। కుఛ ఎక లొగ రాష్ట్రీయ స్తర పర భీ ఐసా కరతె రహె హొంగె। లెకిన ఆమతౌర పర పత్రకారితా కె మూల మానదండొం కా ఖయాల రఖా జాతా థా। లెకిన ఇస బార ఇసె ఖులకర స్వీకార కియా గయా, యహీ వజహ హై కి ఇస బార సవాల భీ జ్యాదా ఉఠ రహె హైం। వైసె సచ తొ యె హై కి మధ్య ప్రదెశ కె ఎక అఖబార నె 1996 కె స్థానీయ చునావొం మెం అపనీ జిలా యూనిటొం కొ ప్రత్యాశియొం సె కమాఈ కా లక్ష్య దియా థా। జిసనె నహీం దియా, ఉనకా అఖబార నె బॉయకాట కియా ఓర ఇసకీ కీమత ఉన ప్రత్యాశియొం కొ చుకానీ పడీ థీ। లెకిన కమాఈ కా యె రాస్తా చల నికలా తొ ఇసె మీడియా ఘరానొం నె అపనానె మెం దెర నహీం లగాఈ।
ధీరె-ధీరె యె రొగ పూరె దెశ మెం ఫైలనె లగా। పంజాబ కె పిఛలె విధానసభా చునావ మెం కాంగ్రెస కె ఎక ప్రచార ప్రభారీ కొ ఇస నఈ పరిపాటీ సె పహలీ బార సాబకా పడా। అబ తక వె జానతె థె కి ప్రచార కె లిఎ రాజ్య యా రాష్ట్రీయ ముఖ్యాలయ సె అపనె లక్ష్య సమూహ వాలె అఖబారొం ఓర టీవీ చైనలొం కొ విజ్ఞాపన జారీ కియా జాతా హై। లెకిన ఉస విధానసభా చునావ మెం పహలీ బార ఉన్హెం పతా చలా కి మీడియా ఘరానొం నె అపనీ జిలా యూనిటొం కొ లక్ష్య దె రఖె థె। అబ మరతా పత్రకార క్యా నా కరతా, లిహాజా దొ-దొ తీన-తీన సంస్థానొం కె స్థానీయ పత్రకారొం నె ఆపస మెం గుట బనాకర ఖుద కీ మార్కెటింగ కీ ఓర దబావ బనాకర ఉనసె విజ్ఞాపన కీ మాంగ కీ। ఇసకె కుఛ మహీనొం బాద గుజరాత మెం విధానసభా చునావ హుఎ। జబ వె గుజరాత కె చునావ ప్రచార కె సమందర మెం ఉతరె తొ వహాం భీ పత్రకారీయ భ్రష్టాచార కీ ఇస గంగా సె సాబకా పడా। రహీ-సహీ కసర లొకసభా చునావొం మెం పూరీ హొ గఈ। లిహాజా అబ తొ వె మాన కె చలతె హైం కి హర రాజ్య మెం ఉన్హెం ఐసా హీ అనుభవ హొనె వాలా హై।
జిస తరహ సె మీడియా కె ఎక వర్గ కీ జాయజ-నాజాయజ మాంగొం కె సామనె బడె – బడె దలొం కె బడె నెతాఒం తక కొ ఝుకనా పడా, ఉససె సాఫ హై కి ఆజ మీడియా కితనా తాకతవర హొ గయా హై ఓర ఎక-ఎక వొట కీ జుగత మెం జుటె నెతాఒం కె లిఎ ఐసె మీడియా కొ నకారనా భీ ఉనకె లిఎ ఆసాన నహీం రహా। ఐసె మెం సబసె బడా సవాల యె హై కి భ్రష్టాచార పర సవాల ఉఠానె కీ తాకత రఖనె వాలె మీడియా సంస్థాన ఇస పరిపాటీ కె బాద క్యా సరకార ఓర నెతాఒం పర ఉసీ ఆక్రామకతా సె సవాల ఉఠా సకెంగె। ఇసకా జవాబ పానా ఫిలహాల ఆసాన నహీం లగతా। లెకిన ఇసకె సాథ యె భీ సచ హై కి జొ పార్టీ యా ఉసకె తాకతవర నెతా మీడియా కీ ఇస నాజాయజ మాంగ కె సామనె ఝుక సకతె హైం, క్యా గారంటీ హై కి వె దెశ కె ఉన అహమ మసలొం కొ శిద్దత సె హల కర పాఎంగె, జినకె లిఎ మజబూతీ ఓర దृఢతా కీ జరూరత హొతీ హై।
సాఫ హై కి యె మాన్యతాఒం ఓర ఉసూలొం పర సంకట కా దౌర హై। లెకిన యె భీ సచ హై కి సంకట కె దౌర హీ నఎ ఉసూలొం, మజబూత పరంపరాఒం ఓర మానవీయ మూల్యొం కీ స్థాపనా కీ నఈ రాహ భీ సుఝాతె హైం। జబ హిందీ పత్రకారితా కె శలాకా పురూష ఓర నౌజవాన పత్రకారొం కీ టొలీ ఇసకె ఖిలాఫ ఆవాజ ఉఠానె మెం నహీం హిచక రహీ హై తొ నఈ ఉమ్మీద కా దీయా జలానా గలత నహీం హొగా।