సాహిత్యిక పత్రకారితా- సవాల సిర్ఫ పాఠకొం కా నహీం

ఉమెశ చతుర్వెదీ
పచాస కరొడ హిందీ భాషియొం కె దెశ మెం అగర హిందీ కీ సబసె లొకప్రియ పత్రికా హంస బారహ హజార కె ఆసపాస హీ బికతీ హొ తొ, హిందీభాషియొం కె సాహిత్యిక సంసార పర సవాల ఉఠెంగె హీ। కిసీ భీ భాషా కీ రచనాశీలతా కీ సబసె బెహతర ప్రతినిధి ఉసకీ సాహిత్యిక పత్రికాఎం హీ హొతీ హైం। నిశ్చిత తౌర పర ఇస మొర్చె పర హిందీ కా పూరా పరిదृశ్య నిరాశాజనక హై। హిందీ కీ లొకప్రియ పత్రకారితా మెం జిస తరహ దైనిక అఖబారొం కీ భూమికా బఢతీ జా రహీ హై, వహ నిశ్చిత తౌర పర హిందీ కె లిఎ బెహతర సంకెత తొ హై। లెకిన ఇస లొకప్రియతా కె బరక్స హిందీ మెం కమ సె కమ సాహిత్యిక పత్రకారితా కొ లెకర పాఠకొం మెం సంస్కార వికసిత నహీం హొ పాఎ హైం। హిందీ మెం జబ భీ ఇసకీ తరఫ ధ్యాన దియా జాతా హై, సబసె పహలా ధ్యాన రాజభాషా కొ లెకర సరకారీ ఉదాసీనతా కీ ఒర హీ జాతా హై। రాజభాషా బననె కె బావజూద నీతి నియంతాఒం ఓర సత్తా విమర్శ మెం హిందీ కీ భూమికా వైసీ నహీం హొ పాఈ హై, జైసీ అంగ్రెజీ కీ హై। రచనాశీలతా ఓర రచనాత్మకతా సె జుడె విమర్శ కొ లెకర హిందీభాషీ రాజ్యొం కొ ఛొడ దెం తొ కెంద్రీయ స్తర పర హిందీ సాపెక్ష మాహౌల అభీ బననా బాకీ హై। లెకిన సిర్ఫ ఇసీ వజహ సె యహ మాన లియా జాయ కి హిందీ కె లిఎ సాహిత్యిక పత్రకారితా కా మాహౌల నహీం రహా తొ యహ నిష్కర్ష అధూరా హీ మానా జాఎగా।
హిందీ మెం ఆజ భీ లొకప్రియ కితాబొం కా సంస్కరణ హజార సె దొ హజార తక హీ హొతా హై। సాహిత్యిక పత్రకారితా పర చర్చా కె వక్త హిందీ ప్రకాశన జగత కీ ఉదాసీనతా పర భీ ధ్యాన జానా సహజ హీ హై। యహ సచ హై కి హిందీ కీ కమాఈ ఖానె వాలె ప్రకాశకొం నె భీ హిందీ కె సాహిత్యిక సంస్కార కొ వికసిత కరనె మెం కొఈ ఖాస యొగదాన నహీం దియా। ఆజాదీ కె తత్కాల బాద చూంకి మాహౌల రాష్ట్రీయతా సె ఒతప్రొత థా, లిహాజా ఉస వక్త హిందీ కె లిఎ సొచనె-మరనె వాలె లొగ థె। ఉస మాహౌల కా హీ అసర థా కి ఉస వక్త హిందీ మెం సాహసిక పహల కరనె కీ జిద్ద కా బొలబాలా థా। లెకిన జైసె-జైసె ఉదారీకరణ కీ తరఫ హమారె కదమ బఢతె గఎ, హిందీ కీ రచనాశీలతా కొ లెకర జిద్దీపన మెం కమీ ఆతీ గఈ। సాహసిక పహల తొ అబ సిర్ఫ అంగ్రెజీ కీ హీ బాత హై। యహ కహనా కి సిర్ఫ ఇసకె చలతె హీ హిందీ మెం లొకప్రియ సాహిత్యిక పత్రకారితా కె క్షితిజ కా ఫైలావ నహీం హుఆ తొ యహ భీ అతిశయొక్తి హీ హొగీ। హాలాంకి యహ భీ ఎక కారణ జరూర హొ సకతా హై।
ఆజ హిందీ కె కుఛ ఉత్సాహీ కార్యకర్తా తర్క దెతె నహీం థక రహె హైం కి జబ భాస్కర, జాగరణ, అమర ఉజాలా, రాజస్థాన పత్రికా, హిందుస్తాన, సరస సలిల, ప్రతియొగితా దర్పణ, గृహశొభా లాఖొం కీ సంఖ్యా మెం బిక సకతె హైం తొ హిందీ కీ కొఈ సాహిత్యిక పత్రికా క్యొం సాత సె దస హజార కీ సంఖ్యా తక భీ నహీం పహుంచ పాతీ। లెకిన యహ తర్క భీ ఎకాంగీ హీ హై। క్యొంకి జొ సామగ్రీ సరస సలిల మెం ఛప సకతీ హై, వహ కిసీ సాహిత్యిక పత్రికా కీ సామగ్రీ నహీం హొ సకతీ। దరఅసల హర ప్రకాశన ఓర విషయ విశెష కా అపనా అనుశాసన హొతా హై। బచ్చొం కీ పత్రికా మెం సమొసె బనానె కీ విధియాం యా ఫిర లిపస్టిక లగానె కె తరీకె కీ జానకారీ నహీం దీ జా సకతీ। వైసె హీ మహిలా పత్రికాఒం మెం రాజనీతిక భండాఫొడ కీ సామగ్రీ దెనా భీ అటపటా హీ లగెగా। కుఛ యహీ హాలత సాహిత్యిక పత్రకారితా కీ భీ హై। వహాం హర తరహ కీ సామగ్రీ దెనా సంభవ హీ నహీం హొగా। ఐసె మెం కిసీ సాహిత్యిక పత్రికా కీ కిసీ లొకప్రియ పత్రికా సె తులనా హీ బెమానీ హొగా। లెకిన దిల్లీ మెం హాల హీ మెం హుఈ ఐసీ ఎక గొష్ఠీ మెం ఐసీ తులనా కీ గఈ తొ హంగామా మచ గయా।
హిందీ మెం సాహిత్యిక పత్రకారితా కె సామనె ఆజ ప్రసార కా జొ సంకట దిఖ రహా హై, ఉసకె దొ కారణ హైం। పహలా తొ విచారశీలతా కొ భౌతిక యానీ ఆర్థిక ప్రశ్రయ దెనె వాలె ఉదార హాథొం కీ కమీ హొ గఈ హై। ఉదారీకరణ కె దౌర మెం ఇస తథ్య పర గౌర ఫరమానె కీ కహీం జ్యాదా జరూరత హై। వైచారికతా సె ఒతప్రొత సాహసిక పహల కరనె వాలె లొగొం కీ కమీ భీ హమారె ఇస పిఛడెపన కె లిఎ జిమ్మెదార హై। వైసె తొ హర తరహ కీ పత్రకారితా పాఠక కెంద్రిత హీ హొతీ హై। లెకిన సాహిత్యిక పత్రకారితా పర పాఠక కొ సంస్కారిత కరనె ఓర వైచారికతా సె లైస కరనె కీ జిమ్మెదారీ భీ హొతీ హై। వైసె యహ కామ క్షెత్ర విశెష కె నియంతాఒం ఓర భాషా కీ కమాఈ ఖానె వాలె వర్గ కా భీ హై, తాకి వె అపనీ భాషా కొ జిమ్మెదార ఓర వైచారిక రచనాశీలతా కా వాహక బనా సకెం। దుర్భాగ్య సె ఇస మొర్చె పర కొఈ కామ నహీం హుఆ హై। జాహిర హై కి పాఠకీయ సంస్కారహీనతా భీ ఆజ సాహిత్యిక పత్రకారితా కీ రాహ మెం రొడా బనకర ఖడీ హై। జిస అంగ్రెజీ మెం కితాబొం కీ బిక్రీ కె ఆంకడె గినాతె హమ అపనీ హిందీ మెం ఐసె భవిష్య కీ చింతా కరతె రహతె హైం, పైసా, పాఠకీయతా ఓర ఉదారీకరణ కె బావజూద వహాం భీ సాహిత్యిక పత్రకారితా కీ కొఈ బహుత జ్యాదా బెహతర స్థితి నహీం హై। వహాం భీ అగర కలా అకాదమియాం యా ట్రస్ట ఓర విశ్వవిద్యాలయ మదద నహీం కరతె తొ గ్రాంటా యా న్యూయార్కర జైసీ పత్రికాఒం కె సహజ ప్రకాశన కా అనుమాన భీ నహీం లగాయా జా సకతా। జబకి భారత మెం హీ అంగ్రెజీ కీ కిసీ కితాబ కా పాంచ హజార సె జ్యాదా కా సంస్కరణ నికలతా హై।
తొ క్యా యహ మాన లియా జాయ కి హిందీ కీ సాహిత్యిక పత్రకారితా మెం సర్వత్ర ఘటాటొప అంధెరా హీ అంధెరా హై। ఫిలహాల భలె హీ ఐసా లగ రహా హొ, లెకిన సచ తొ యహ హై కి ఎక బార ఫిర హిందీ కీ కమాఈ ఖా రహె లొగొం పర హీ ఇస అంధెరె సె బాహర నికలనె కీ జిమ్మెదారీ హై। బడె అఖబార సమూహ, సంస్థానిక ఘరానె ఓర విశ్వవిద్యాలయ అగర పూంజీ కా ఆధార ముహైయా కరాఎం తొ హిందీ సాహిత్యిక పత్రరకారితా మెం రచనాశీలతా కొ నయా ఆయామ మిలెగా। తబ శాయద హమెం పాఠకొం కా రొనా న రొనె కా కొఈ కారణ భీ నహీం రహ పాఎగా।

భలా హొ హమ హిందీ వాలొం కా

ఉమెశ చతుర్వెదీ
రాజధానీ దిల్లీ మెం ఇన దినొం తకరీబన రొజ హీ కహీం హలకీ ఓర తెజ బారిశ హొ జాతీ హై। బరసాతీ ఫుహారొం కె బీచ మౌసమ మెం ఠండక కా అహసాస హొనా స్వాభావిక హై। లెకిన యహాం రాజభాషా కె సాహిత్యిక గలియారె మెం ఇన దినొ గరమీ కీ తాసీర కుఛ జ్యాదా హీ మహసూస కీ జా రహీ హై। గరమీ కీ వజహ బనా హై దెశ కె సబసె ప్రతిష్ఠిత సాహిత్యిక సంస్థాన భారతీయ జ్ఞానపీఠ కీ పత్రికా నయా జ్ఞానొదయ మెం ప్రకాశిత శహర మెం కర్ఫ్యూ కె ఉపన్యాసకార విభూతి నారాయణ రాయ కా ఎక ఇంటరవ్యూ। జిసమెం ఉన్హొంనె హిందీ కీ కుఛ లెఖికాఒం కీ ఆత్మకథాఒం కె బహానె అసంసదీయ కిస్మ కీ టిప్పణీ కర దీ హై। చూంకి విభూతి నారాయణ రాయ గాంధీ జీ కె నామ పర బనె అంతరరాష్ట్రీయ హిందీ విశ్వవిద్యాలయ కె కులపతి ఓర ఉత్తర ప్రదెశ కైడర కె పూర్వ పులిస అధికారీ హైం, ఇసలిఎ ఉనకీ లానతెం-మలామతెం కా దౌర తెజ హొ గయా హై। హిందీ కె అతిజనవాదీ ఎక్టివిస్ట పత్రకారొం, లెఖకొం ఓర సంస్కृతికర్మియొం కా గ్రుప రాయ కొ హిందీ విశ్వవిద్యాలయ సె బర్ఖాస్త కరానె కొ లెకర అభియాన జారీ రఖె హుఎ హై।
ఇస లడాఈ కొ లెకర బహసబాజియొం కా దౌర తెజ హై। క్యా గలత హై ఓర క్యా సహీ, ఇస పర విచార కియా జానా యహాం ఉద్దెశ్య భీ నహీం హైం। ఇస పూరె బహస మెం ఎక తథ్య పర ధ్యాన నహీం దియా గయా కి యహ మసలా ఉఛలా కైసె। దరఅసల రాయ కె ఇంటరవ్యూ కొ లెకర సబసె పహలె అపనీ ఆక్రామకతా కె లిఎ మశహూర అంగ్రెజీ అఖబార ఇండియన ఎక్సప్రెస నె ఖబర బనాఈ। అగస్త మహీనె కె పహలె దిన ఇస ఖబర కె ఛపనె సె కరీబ హఫ్తాభర పహలె సె నయా జ్ఞానొదయ కా అంక బాజార మెం మౌజూద థా। లెకిన ఉసె కిసీ నె నొటిస నహీం లియా, నొటిస లియా భీ గయా తొ తబ, తబ ఎక్సప్రెస మెం యహ ఖబర సాయా హుఈ। తబ సె దెశ కె అతి జనవాదీ సాహిత్యిక-సాంస్కृతిక ఖెమె కా హరావల దస్తా విభూతి నారాయణ రాయ కె ఖిలాఫ పిల పడా హై। ఐసా కైసె హొ సకతా హై కి హిందీ మెం ఎక్టివిస్ట కీ భూమికా నిభా రహె ఇస హరావల దస్తె కె కిసీ సదస్య కీ నజర మూల హిందీ మెం హిందీ కీ ప్రముఖ సాహిత్యిక పత్రికాఒం మెం శుమార నయా జ్ఞానొదయ పర నహీం పడీ హొగీ। ఉనకీ నజర మెం విభూతి కా ఇంటరవ్యూ వివాదాస్పద తభీ బనా, జబ ఎక్సప్రెస మెం ఇసకీ ఖబర హుఈ। యహాం ఇస తథ్య పర భీ ధ్యాన దిఎ జానె కీ జరూరత హై కి క్యా ఎక్సప్రెస కా రిపొర్టర హిందీ కీ పత్రికాఒం సె ఉతనె హీ సహజ తరీకె సె బాబస్తా హొతె హైం, జితనా వె అంగ్రెజీ ప్రకాశనొం కె సాథ హొతె హైం। అగర ఐసా హై తొ హిందీ కె లిఎ యహ సుఖద బాత హై। లెకిన ఇసకీ ఉమ్మీద కమ హీ నజర ఆతీ హై। జాహిర హై ఐసె మెం శక కీ సూఈ జ్ఞానపీఠ కె ఆకాఒం పర భీ ఉఠతీ హై కి కహీం పత్రికా కొ చర్చా మెం లానె కె లిఎ ఉన్హొంనె హీ ఇస ఇంటరవ్యూ కీ కॉపీ ఎక్సప్రెస రిపొర్టర కొ ముహైయా కరాఈ హొ।
ఇస మసలె పర పూరీ బహసబాజీ ఓర ఉఠానె-గిరానె కీ సాహిత్యిక-సాంస్కृతిక పహలవానీ మెం హిందీ-అంగ్రెజీ కా ముద్దా శామిల కరనా ప్రగతివాదియొం కొ బురా లగ సకతా హై। లెకిన హకీకత యహీ హై। ఇస ముద్దె నె అంగ్రెజీ మానసికతా కొ హిందీ వాలొం కా మజాక ఉడానె కా బైఠె-బిఠాఎ మౌకా హీ దె దియా హై। జైసా కీ టెబలాయడ పత్రకారితా కా చరిత్ర హై, అంగ్రెజీ కె ఎక నవెలె టెబలాయడ అఖబార నె ఇస పూరె మసలె కొ చటఖారె లెకర తఫసీల సె ప్రకాశిత కియా। అగర ఇతనా హీ హొతా తొ గనీమత థీ। లెకిన లగె హాథొం ఉసనె టిప్పణీ భీ కర దీ కి హిందీ వాలొం కె ఇసీ చరిత్ర కె హీ చలతె హిందీ కీ యహ హాలత బనీ హుఈ హై। యానీ హిందీ ఆజ భీ అగర చెరీ కీ భూమికా మెం హై తొ ఉస అంగ్రెజీ అఖబార కె ముతాబిక విభూతి జైసె లొగొం కీ సతహీ టిప్పణియాం ఓర ఉస పర బవాల మచానె వాలె ప్రగతివాదియొం కీ ఆపసీ జొరఆజమాఇశ కా భీ హాథ హై। లగె హాథొం ఉస అఖబార నె హిందీ వాలొం కొ సుఝావ భీ దె డాలా కి హిందీ కొ ఆగె లె జానా హై తొ ఐసీ ఒఛీ హరకతొం సె బచొ। హిందీ వాలె చాహె జితనా క్రాంతికారీ బననె కా దావా కరెం, అపనె భాషాఈ స్వాభిమాన కీ చర్చా కరెం, లెకిన హకీకత యహీ హై కి ఆపసీ సిరఫుటౌవ్వల మెం ఉస్తాదీ కీ తులనా మెం భాషాఈ స్వాభిమాన కమ హీ హై। చూంకి అంగ్రెజీ ఠహరీ దెశ కె అసల రాజకాజ కీ భాషా - నీతి నియంతాఒం కె సొచనె-విచారనె కీ భాషా, లిహాజా ఉన్హెం అంగ్రెజీ కె ఉస టెబలॉయడ అఖబార కె సుఝావొం సె కొఈ పరెశానీ నహీం హై। ఉలటె ఉన్హెం యె సుఝావ అచ్ఛె లగ రహె హైం। భలా హొ హమ హిందీ వాలొం కా ....
సాహిత్యిక ఓర సాంస్కृతిక హలకొం మెం జబ భీ కిసీ సమస్యా కీ చర్చా హొతీ హై, రాజనీతి కొ దొషీ ఠహరానె కా ఖెల చాలూ హొ జాతా హై। రాజనీతి దొషీ హై భీ, లెకిన సబసె బడీ బాత యహ హై కి అభివ్యక్తి కీ స్వతంత్రతా కె చలతె రాజనీతి పర సవాల ఖడె కరనా ఆసాన హై। ఇక్కా-దుక్కా ఘటనాఒం కొ ఛొడ దెం, తొ రాజనీతి హమారీ జిందగీ మెం ఇతనా స్పెస ముహైయా జరూర కరాతీ హై కి ఆప ఉసకీ ఆలొచనా కర సకెం। లెకిన క్యా ఇతనా స్పెస హమారె సాంస్కृతిక ఓర సాహిత్యిక హలకొం మెం హై...నిశ్చిత తౌర పర ఇసకా జవాబ నా మెం హై। సంస్కृతి ఓర సాహిత్య కె మసలె పర అగర కిసీ కీ ఒర ఉంగలీ ఉఠతీ హై తొ ఉసకె పీఛె అధికాంశ వక్త నితాంత నిజీ స్వార్థ ఓర అపనా బదలా చుకానె కీ భావనా హొతీ హై। సాహిత్యిక కृతియొం కీ ఆలొచనా కె పీఛె భీ యహీ ధారణా కామ కర రహీ హొతీ హై। సాహిత్యిక ఓర సాంస్కृతిక ఆలొచనాఒం కొ స్వస్థ అందాజ మెం లియా భీ నహీం జాతా। స్వస్థ ఆలొచక సె దుశ్మన కీ తరహ వ్యవహార కియా జానె లగతా హై। ఐసె మెం ఫిర కైసె హొగా అపనీ హిందీ కా వికాస....సొచనా తొ హమెం హీ పడెగా। లెకిన సబసె బడా సవాల యహ హై కి క్యా హమ ఐసీ వైచారిక ముఠభెడొం కె లిఎ తైయార హైం। హిందీ మెం ఇన దినొం జారీ పహలవానీ కె ఖెల సె ఐసా తొ నహీం హీ లగ రహా।

ప్రథమ చంద్రయాన పురస్కార కథాకార శెఖర జొశీ కొ

హిందీ కె లబ్ధ ప్రతిష్ఠిత కథాకార శెఖర జొశీ కొ మానిక దఫ్తరీ జ్ఞానవిభా ట్రస్ట కె ప్రథమ చంద్రయాన పురస్కార- 2010 సె నవాజా జాయెగా। ఎక ప్రెస విజ్ఞప్తి మెం ప్రబంధ న్యాసీ ధనరాజ దఫ్తరీ నె బతాయా హై కి నయీ కహానీ మెం సామాజిక సరొకారొం కా ప్రతిబద్ధ స్వర జొड़నె వాలె శెఖర జొశీ కొ పురస్కార స్వరుప 31000 రుపయె కీ రాశి భెంట కీ జాఎగీ। పురస్కార సమొరాహ కొలకాతా కె భారతీయ భాషా పరిషద్ మెం రవివార 18 జులాఈ కొ ఆయొజిత హొగా। ఇస సమారొహ కీ అధ్యక్షతా భారతీయ భాషా పరిషద్ కె నిదెశక డాక్టర విజయ బహాదుర సింహ కరెంగె జబకి జానె-మానె ఆలొచక డॉక్టర శివకుమార మిశ్ర ముఖ్య వక్తా కె తౌర పర కార్యక్రమ మెం శిరకత కరెంగె। ఇస అవసర పర శెఖర జొశీ కీ ప్రచలిత కహానీ దాజ్యూ కా పాఠ పత్రకార ప్రకాశ చండాలియా కరెంగె। సితమ్బర १९३२ మెం అల్మొడా జనపద కె ఒజియా గాఁవ మెం జన్మె శెఖర జొశీ కీ ప్రారంభిక శిక్షా అజమెర ఓర దెహరాదూన మెం హుఈ। కథా లెఖన కొ దాయిత్వపూర్ణ కర్మ మాననె వాలె జొశీ హిందీ కె సుపరిచిత కథాకార హైం। ఉన్హెం ఉ.ప్ర. హిందీ సంస్థాన ద్వారా మహావీర ప్రసాద ద్వివెదీ పురస్కార-1987, సాహిత్య భూషణ-1995, పహల సమ్మాన-1997 సె సమ్మానిత కియా జా చుకా హై। శెఖర జొశీ కీ కహానియొం కా తమామ భారతీయ భాషాఒం కె అలావా అంగ్రెజీ, చెక, రూసీ, పొలిశ ఓర జాపానీ భాషాఒం మెం అనువాద కియా జా చుకా హై। కుఛ కహానియొం కా మంచన ఓర దాజ్యూ నామక కహానీ పర బాల ఫిల్మ సొసాయటీ నె ఫిల్మ భీ బనాఈ హై। శెఖర జొశీ కీ ప్రముఖ ప్రకాశిత కृతియాఁ హైం- కొశీ కా ఘటవార, సాథ కె లొగ, హలవాహా, నౌరంగీ బీమార హై, మెరా పహాड़, ప్రతినిధి కహానియాం ఓర ఎక పెడ కీ యాద। దాజ్యూ, కొశీ కా ఘటవార, బదబూ, మెంటల జైసీ కహానియొం నె న సిర్ఫ శెఖర జొశీ కె ప్రశంసకొం కీ లమ్బీ జమాత ఖడీ కీ బల్కి నయీ కహానీ కీ పహచాన కొ భీ అపనె తరీకె సె ప్రభావిత కియా హై। పహాड़ీ ఇలాకొం కీ గరీబీ, కఠిన జీవన సంఘర్ష, ఉత్పీడన, యాతనా, ప్రతిరొధ, ఉమ్మీద ఓర నాఉమ్మీద్దీ సె భరె ఓద్యొగిక మజదూరొం కె హాలాత, శహరీ-కస్బాఈ ఓర నిమ్నవర్గ కె సామాజిక-నైతిక సంకట, ధర్మ ఓర జాతి కీ రూఢియాఁ ఉనకీ కహానియొం కా విషయ రహె హైం।

భారతీయ భాషాఒం కె జరిఎ బనతా నయా ఇతిహాస

ఉమెశ చతుర్వెదీ
1994-95 కీ బాత హై। దిల్లీ కె తబ కె ముఖ్యమంత్రీ మదనలాల ఖురానా విదెశ దౌరె పర థె। ఉనకీ గైరమౌజూదగీ మెం తబ కె శిక్షా ఓర వికాస మంత్రీ సాహబ సింహ వర్మా కార్యకారీ ముఖ్యమంత్రీ కీ భూమికా నిభా రహె థె। ఇస దౌరాన ఉన్హొంనె తయ కియా కి పబ్లిక స్కూలొం మెం పహలీ కక్షా సె హీ అంగ్రెజీ కీ పఢాఈ పర రొక లగా దీ జాయ ఓర ఉన్హొంనె ఉసె రొక దియా। ఇసె లెకర రాజధానీ కె అంగ్రెజీభాషీ సమాజ మెం భూచాల ఆ గయా। అంగ్రెజీ మీడియా ఓర పబ్లిక స్కూలొం నె సుర మెం సుర మిలాకర తర్క దెనా శురూ కర దియా థా కి అంగ్రెజీ కీ పఢాఈ కె బినా తకనీకీ పఢాఈ కా క్యా హొగా। యహాం యహ బతానా బెకార హై కి మదనలాల ఖురానా కె విదెశ సె లౌటనె తక అంగ్రెజీ కె ఖెవనహార జీత గఎ థె ఓర సాహబ సింహ వర్మా కా గంవఈ మన మసొస కర అపనె హీ ఫైసలె కొ వాపస హొతా దెఖతా రహ గయా। లెకిన ఇస సాల ఆఈఆఈటీ కీ పరీక్షా కె జొ నతీజె ఆఎ హైం, ఉసనె ఇస ధారణా కొ గలత సాబిత కర దియా హై కి హిందీ మాధ్యమ వాలె బచ్చె దెశ కీ ఇస సబసె బెహతర తకనీకీ సంస్థాన మెం దాఖిలా నహీం లె సకతె ఓర బెహతరీన విద్యార్థీ నహీం హొ సకతె।
ఇస సాల ఆఈఆఈటీ కీ సంయుక్త ప్రవెశ పరీక్షా మెం కుల 13,104 ఉమ్మీదవార సఫల హుఎ హైం। జిసమెం హిందీ మాధ్యమ సె పాస హొనె వాలె ఛాత్రొం కీ సంఖ్యా 554 హై। తెరహ హజార సె జ్యాదా కామయాబ ఛాత్రొం కె బీచ హిందీ వాలె ఛాత్రొం కీ ఇతనీ సంఖ్యా ఛొటీ హొ సకతీ హై। లెకిన పిఛలె రికॉర్డ పర జబ నజర జాతీ హై తొ యహ కామయాబీ కహీం జ్యాదా బడీ నజర ఆతీ హై। ఖుద ఆఈఆఈటీ కె హీ ముతాబిక పిఛలె సాల హిందీ మాధ్యమ సె సిర్ఫ 184 ప్రతియొగీ సఫల రహె థె। ఇసకీ తులనా మెం తొ ఇస సాల కీ కామయాబీ కరీబ తీన గునా జ్యాదా బైఠతీ హై। జాహిర హై కి ఇససె హిందీ మాధ్యమ సె పఢాఈ కరనె వాలె నఎ ప్రతియొగీ ఓర ఉత్సాహిత హొంగె ఓర అగలీ బార కామయాబీ మెం ఉనకీ భాగీదారీ ఓర భీ జ్యాదా హొగీ।
1835 మెం జబ మైకాలె నె మింట యొజనా లాగూ కీ థీ తొ ఉసకా ఎక మాత్ర ఉద్దెశ్య అంగ్రెజీ సరకార కె లిఎ బాబుఒం కొ తైయార కరనా థా। మైకాలె కీ ఆత్మా జహాం భీ హొగీ, వహ అపనీ కామయాబీ కా అబ తక జశ్న మనాతీ రహీ హై। క్యొంకి భారత మెం అంగ్రెజీ కా వ్యవహార అంగ్రెజీ కీ అపనీ బ్రిటిశ ధరతీ కీ తులనా మెం కహీం జ్యాదా రహా హై। లెకిన ఆఈఆఈటీ మెం హిందీ మాధ్యమ వాలొం కీ కామయాబీ నె కమ సె కమ మైకాలె కీ ఆత్మా కొ భీ అబ జరూర పరెశాన కరనా శురూ కర దియా హొగా। అపనె దెశ మెం జబ భీ అంగ్రెజీ కె ఖిలాఫ కొఈ తర్క దియా జాతా హై, తురంత హిందీ కె విరొధ మెం భీ కహా జానె లగతా హై కి హిందీ మెం జ్ఞాన-విజ్ఞాన కీ పఢాఈ కె లిఎ న తొ కితాబెం హైం ఓర న హీ ఉసమెం ఇతనీ క్షమతా హై కి వహ అంగ్రెజీ కీ తరహ తకనీకీ ఓర జ్ఞాన-విజ్ఞాన కీ చీజొం కొ అభివ్యక్త కర సకె। ఇసకె ఖిలాఫ చీన ఓర జాపాన కీ తకనీకీ క్రాంతి ఓర దునియా మెం ఆర్థిక మహాశక్తి బనతె జానె కా ఉదాహరణ భీ దియా జాతా రహా హై। లెకిన భారతీయ మానసికతా యహ హై కి వహ అపనీ సనాతనీ పద్ధతి కె గౌరవ కా జిక్ర తొ కరతీ హై, లెకిన భారతీయతా కె ప్రతీక మానె జాతె రహె దొ శబ్దొం గంగా ఓర సిందూర కొ దెనె వాలీ ధరతీ కీ ఒర నహీం ఝాంకతీ। భారతీయతా కె ప్రతీక యె దొనొం హీ శబ్ద పడొసీ దెశ చీన సె ఆఎ హైం। చీన కీ ప్రగతి కీ హమ అబ బాత తొ కరనె లగె హైం, లెకిన వహాం జారీ అపనీ భాషాఒం ఓర అంగ్రెజీ కె ఖిలాఫ బఢతె మాహౌల కొ లెకర హమ ఉదాసీన హీ రహతె హైం। ఆర్థిక ఉదారీకరణ కె దౌర మెం చీన ఓర జాపాన కీ తకనీకీ క్రాంతి అబ హమెం భీ లుభా రహీ హై, హమ ఉన్హీం కీ తరహ ఆర్థిక మహాశక్తి బననె కీ రాహ పర ఆగె బఢనె కీ బాత తొ కరనె లగె హైం, లెకిన హమెం ఉనకీ తరహ అపనీ భాషాఒం సె ప్యార కా కకహరా సీఖనె మెం ఝల్లాహట ఓర హిచక జారీ హై।
దెశ మెం బఢతె అంగ్రెజీ మాధ్యమ కె స్కూలొం కె పీఛె ఎక బడా తర్క యహ భీ హై కి హిందీ మాధ్యమ సె పఢాఈ కరనె వాలె లొగ క్లర్క ఓర చపరాసీ తొ బన సకతె హైం, లెకిన ఇంజీనియర, డॉక్టర ఓర ఆఈఎఎస నహీం బన సకతె। యహీ వజహ హై కి దెశ కె దూరదరాజ తక కె ఇలాకొం మెం అంగ్రెజీ మాధ్యమ వాలె స్కూలొం కీ బాఢ ఆ గఈ హై। లొగొం మెం యహ భావనా ఘర కర గఈ హై కి చాహె భూఖె రహెంగె, ఆధీ రొటీ ఖాఎంగె, లెకిన అపనె బచ్చొం కొ అంగ్రెజీ మాధ్యమ కె స్కూలొం మెం హీ పఢాఎంగె। హాలాంకి ఇస ప్రవृత్తి కీ ముఖాలఫత సాఠ కె దశక మెం డీఎస కొఠారీ కీ అధ్యక్షతా వాలా కొఠారీ కమీశన సె లెకర ఆజ కె దౌర కె మశహూర శిక్షాశాస్త్రీ ఓర వైజ్ఞానిక ప్రొఫెసర యశపాల తక కర చుకె హైం। సబసె బడీ బాత యహ కి దొనొం హీ విద్వాన అంగ్రెజీ కె భీ వైసె హీ జానకార హైం, జైసె భారతీయ అంగ్రెజీ దాం హైం। దెశ కీ తకరీబన హర సరకార భీ ఇన విద్వానొం కీ రాయ కా ఆదర కరతీ రహీ హైం, లెకిన అంగ్రెజీ సమర్థక లॉబీ కె దబావ మెం బచ్చొం సె అంగ్రెజీ కా దబావ హటానె కీ దిశా మెం కభీ ఇచ్ఛాశక్తి నహీం దిఖా పాఈం।
భారత కె అపనె లొగ ఓర అపనె అగుఆ భలె హీ జిస కామ కొ నహీం కర పాఎ, ఆర్థిక ఉదారీకరణ కె బాద బఢతె భారత కె విశాల మధ్యవర్గ నె వహ కర దిఖాయా హై। ఆజ భారత మెం మానా జా రహా హై కి కరీబ చాలీస కరొడ లొగొం కా విశాల మధ్యవర్గ హై, జిసకీ ఖరీద క్షమతా బఢతీ జా రహీ హై। యహీ వజహ హై కి దునియా కె బడీ కంపనియాం తక కమాఈ కె లిఎ భారత కా రూఖ కర రహీ హైం। ఉన్హెం పతా హై కి ఇస బాజార కా దొహన హిందీ ఓర భారతీయ భాషాఒం కె జరిఎ హీ కియా జా సకతా హై, యహీ వజహ హై కి వె హిందీ మెం కామ కొ బఢావా దె రహీ హైం। ఇస తరహ హిందీ నఎ సిరె సె ప్రతిష్ఠాపిత హొ రహీ హై। హిందీ ఓర భారతీయ భాషాఒం కె ఇస జయగాన మెం భారతీయ లొకతంత్ర కా భీ బడా హాథ హై। లొకతంత్ర మెం పిఛడీ ఓర అనుసూచిత జాతియొం కె లొగొం కీ ఐతిహాసిక కారణొం సె అంగ్రెజీ తక వహ పహుంచ నహీం బన పాఈ హై, జొ హిందీ ఓర భారతీయ భాషాఒం కీ హై। కొఈ సరకార భలె హీ రాజభాషా కె మంచ పర ప్రతిష్ఠిత రాజభాషా కీ ఉపెక్షా కర దె, లెకిన సత్తా విమర్శ మెం ఉభర కర సామనె ఆ రహీ ఇన జాతియొం ఓర ఇన వర్గొం కీ అనదెఖీ నహీం కర సకతీ। ఇసలిఎ ఉన్హెం హిందీ ఓర భారతీయ భాషాఒం కొ ఆఈఆఈటీ ఓర సంఘ లొకసెవా ఆయొగ తక ప్రవెశ దెనా పడ రహా హై, జహాం హిందీ అబ తక చెరీ యా దొయమ భూమికా మెం రహీ హై। ఇసకా నతీజా దిఖ రహా హై కి అబ హిందీ మాధ్యమ కె పరీక్షార్థీ ఆఈఆఈటీ ఓర సివిల సర్విస తక మెం కామయాబ హొనె లగె హైం। కార్మిక మంత్రాలయ నె సివిల సర్విస పరీక్షా కీ జొ రిపొర్ట జారీ కీ హై, ఉసకె ముతాబిక పిఛలె సాల ఆఈఎఎస కె లిఎ జిన 111 లొగొం కా చయన హుఆ, ఉనమెం సె హిందీ మాధ్యమ కె సఫల ప్రతియొగీ 19 థె। సంఘ లొకసెవా ఆయొగ కె హీ ముతాబిక ఇస సాల కామయాబ టॉప 25 మెం చార ప్రతియొగియొం నె హిందీ మాధ్యమ మెం పరీక్షా దీ థీ। ఇన ఛాత్రొం కీ కామయాబీ కా జశ్న ఇసలిఎ భీ జ్యాదా హొ జాతా హై, క్యొంకి ఖుద ఆఈఆఈటీ కీ ఆర్గెనాఇజింగ కమెటీ కీ రిపొర్ట హీ మానతీ హై కి హిందీ మాధ్యమ సె పరీక్షా దెనె వాలె ఛాత్రొం కె లిఎ ఆఈఆఈటీ పరీక్షా మెం పాస హొనా ఆసాన నహీం హై।
జాహిర హై ఇసకా అసర సామాజిక తౌర పర భీ పడ రహా హై। సంఘ లొకసెవా ఆయొగ కె సదస్య ఓర హిందీ కె జానె-మానె విద్వాన పురుషొత్తమ అగ్రవాల భీ మానతె హైం కి హిందీ మాధ్యమ నె సివిల సర్విస కీ పరీక్షాఒం మెం గ్రామీణ ఇలాకొం కె ఛాత్రొం కె లిఎ భీ దరవాజె ఖొలె హైం। జాహిర హై ఇసకా అసర ఇంజీనియరొం ఓర సివిల సెవా అధికారియొం కీ మానసికతా పర భీ పడెగా। అబ తక ఇన సెవాఒం కొ సిర్ఫ శహరీ నజరిఎ సె హీ దెఖా జాతా రహా హై। భారత కె గాంవొం కె పిఛడెపన కొ లెకర అబ తక జితనె భీ ఆరొప లగతె రహె హైం, ఉసమెం ఎక బడా కారణ యహ భీ మానా జాతా రహా హై కి జొ భీ యొజనాఎం బనతీ హైం, ఉన్హెం బనానె వాలె జ్యాదాతర లొగొం కొ గాంవొం సె పరిచయ సిర్ఫ నిబంధ లెఖన తక హీ హొతా హై। లెకిన హిందీ ఓర భారతీయ భాషాఒం కె మాధ్యమ సె జొ ఛాత్ర ఇంజీనియరింగ యా సివిల సర్విస మెం ఆ రహె హైం, ఉనకా నజరియా జాహిర హై కుఛ అలగ హీ హొగా। ఉనకీ సొచ అపనె ధూల భరీ గాంవొం కీ గలియొం కె ఉత్థాన కె లిఎ భీ హొగా। తొ క్యా హమ యె మాననె లగెం కి భారత కీ 65 ప్రతిశత గ్రామీణ ఆబాదీ మెం బదలావ కీ నఈ బయార బహనె వాలీ హై। ఆఈఆఈటీ ఓర సివిల సర్విస మెం హిందీ ఓర భారతీయ భాషాఒం కీ యహ కామయాబీ కమ సె కమ ఐసీ ఉమ్మీద తొ జరూర జతాతీ హై।

వితండా కా బ్లॉగ

ఉమెశ చతుర్వెదీ
బ్లॉగ యానీ వెబ లॉగ కె బారె మెం మానా జాతా హై కి ఇససె ఆమ అభివ్యక్తి కొ నయా ఆయామ మిలా హై। వర్చుఅల దునియా కె ఇస అపూర్వ మాధ్యమ నె ఉన లొగొం కొ భీ అభివ్యక్తి కె లిఎ ఐసా స్పెస ముహైయా కరాయా హై, జినకె విచారొం ఓర సమస్యాఒం కొ ఆధునిక మీడియా కె పారంపరిక మాధ్యమొం మెం జగహ నహీం మిల పాతీ। ఇససె ముక్త అభివ్యక్తి కొ నయా ఆయామ మిలా హై। ఐసా మానా జా రహా హై కి హిందీ మెం ఇన దినొం కమ సె పంద్రహ హజార బ్లॉగ సక్రియ హైం। జిన పర లొగ అపనె విచారొం, అపనీ రచనాధర్మితా కొ ముక్త భావ సె అభివ్యక్త కర రహె హైం। యె బ్లॉగ తమామ తరహ కె విషయొం పర కెంద్రిత హైం- ధర్మ, సమాజ, సాహిత్య, రాజనీతి, సంస్కृతి, అర్థ వ్యవస్థా, విజ్ఞాన ఓర సెక్స సమెత తమామ తరహ కీ చర్చాఎం ఆజ బ్లॉగింగ కె కెంద్ర మెం హైం। ఇస లిహాజ సె దెఖెం తొ ఇంటరనెట కీ దునియా మెం హిందీ నఎ తరహ సె కరవట లె రహీ హై।
లెకిన దుఖ కీ బాత యహ హై కి అభివ్యక్తి కా సబసె నయా యహ జనమాధ్యమ భీ పారంపరిక మీడియా కె రొగొం సె గ్రస్త హొ చుకా హై। ఖబరియా చైనలొం కొ ఇన దినొం హర దూసరా వ్యక్తి ఉనకీ కంటెంట ఓర భాషా కొ లెకర గాలీ దెతా మిల జాఎగా। ఖబరియా చైనలొం పర ఆరొప హై కి వె టెలీవిజన రెటింగ ప్వాఇంట యానీ టీఆరపీ కె లిఎ కంటెంట ఓర భాషా సె ఖిలవాడ కర రహె హైం। అఫసొస కీ బాత యహ హై కి బ్లॉగింగ కీ దునియా కె కుఛ అహమ ఖిలాడీ భీ ఇన దినొం సనసనీఖెజ పత్రకారితా కీ హీ రాహ పర చల పడె హైం। జినకె లిఎ అపనీ హిట బఢానె కా ఎక హీ తరీకా నజర ఆ రహా హై, కంటెంట ఓర భాషా కె సాథ పరొసె జానె వాలె విషయొం కె సాథ ఖిలవాడ కరొ। తాకి ఉనకీ చర్చా హొ ఓర వర్చుఅల దునియా కె యాయావర ఉనకె పాస చలె ఆఎం ఓర ఉనకీ హిట కొ బఢాఎం తాకి వె వర్చుఅల దునియా మెం అపనీ బాదశాహత కొ సాబిత కర సకెం। యహ కుఛ వైసె హీ హొ రహా హై, జైసె హాల కె దౌర తక హిందీ కె ఖబరియా చైనల నాగ-నాగిన కొ నచానె సె లెకర ఎలియన కె హాథొం గాయొం కొ ధరతీ సె అంతరిక్ష కీ దునియా మెం భిజవాతె రహె హైం। బ్లॉగింగ కీ దునియా మెం ఇతనా అతివాద నహీం హై। లెకిన యహ జరూర హై కి సతహీ విషయొం కొ సనసనీ కీ చాశనీ మెం జమకర పరొసా జా రహా హై। ఓర హమారీ జొ మానసిక బునావట హై, హమారా జొ సామాజిక ఢాంచా హై, ఉసమెం తాత్కాలిక తౌర పర సనసనీ కీ చాశనీ బెహద మీఠీ ఓర లుభావనీ లగతీ హై। లిహాజా ఇస చాశనీ కొ పరొసనె వాలె బ్లॉగ ఇన దినొం హిట హైం।
ఇంటరనెట కె ఖొజకర్తా దెశ అమెరికా మెం బ్లॉగింగ కీ దునియా ఇససె కహీం ఆగె నికల గఈ హై। వహాం తొ సహీ మాయనె మెం వర్చుఅల దునియా కా యహ మాధ్యమ ఆజ ముఖ్యధారా కె మీడియా సె కమ సె కమ ముక్త ఓర జిమ్మెదార అభివ్యక్తి కె మాధ్యమ కె తౌర పర జబర్దస్త టక్కర దె రహా హై। పిఛలె సాల అమెరికీ రాష్ట్రపతి బరాక హుసైన ఒబామా కీ తాజపొశీ మెం జిన కారకొం కీ ప్రముఖ భూమికా రహీ, ఉసమెం ఎక బడా కారక వహాం కె జిమ్మెదార బ్లॉగర ఓర బ్లॉగింగ హీ రహీ। వహాం కా ముఖ్యధారా కా మీడియా జార్జ బుశ జూనియర కె బారె మెం తకరీబన వహీ లిఖ యా దిఖా రహా థా, జొ వె చాహతె థె। అఫగానిస్తాన ఓర ఇరాక యుద్ధ కీ హకీకత సె ఆమ అమెరికీ కా ఎక బడా వర్గ అనజాన థా। లెకిన జిమ్మెదార ఓర సక్రియ బ్లॉగరొం నె ఉసె అనజాన నహీం రహనె దియా। అమెరికీ సెనాఒం కీ అఫగానిస్తాన ఓర ఇరాక మెం కరతూత ఓర ఇససె హొ రహె నుకసాన కొ బ్లॉగరొం నె బఖూబీ బయాన కియా। ఇసకె చలతె రిపబ్లికన ఉమ్మీదవార జॉన మైకెనన కొ అపనీ తమామ అచ్ఛాఇయొం కె బావజూద హార కా ముంహ దెఖనా పడా। క్యొంకి వె ఉస జార్జ బుశ కె ఉత్తరాధికారీ బననె చలె థె, జినకీ నీతియొం కీ వజహ సె అమెరికీ సెనాఎం ఇరాక ఓర అఫగానిస్తాన మెం ఫంసీ పడీ హైం।
హిందీ కీ బ్లॉగింగ కీ దునియా అభీ ఇతనా పరిపక్వ నహీం హొ పాఈ హై। యహ కహనా భీ ఎక తరహ కా అతివాద హీ హొగా। యహాం కానూన, భాషా, సినెమా, రెడియొ ఓర విభిన్న దార్శనిక ఓర రాజనీతిక విచారొం కొ లెకర బ్లॉగింగ కీ దునియా మెం మహత్వపూర్ణ కామ హొ రహా హై। లెకిన వితండావాదీ బ్లॉగింగ కె చలతె ఉనకీ పహుంచ బెహద సీమిత హై। ఉనకె బారె మెం కమ హీ లొగ జాన పాతె హైం। లెకిన యె తయ హై కి జిస తరహ భారత కె దూసరె ఓర తీసరె దర్జె తక కె శహరొం సె లెకర గాంవొం కీ చౌపాల తక ఇంటరనెట కీ పహుంచ బఢతీ జా రహీ హై, ముక్త అభివ్యక్తి కా యహ జనమాధ్యమ ఓర సశక్త బనకర ఉభరెగా। తబ సనసనీ కీ చాశనీ కీ మిఠాస కడవె స్వాద మెం బదలతీ నజర ఆఎగీ।
( యహ లెఖ భొపాల సె ప్రకాశిత అఖబార పీపుల్స సమాచార మెం ఛప చుకా హై। )

బదలావ కీ ఆహట

ఉమెశ చతుర్వెదీ
అపనె యహాం జబ భీ కిసీ కొ ప్రశాసనిక ఓర రాజనీతిక వ్యవస్థాఒం సె ఇంసాఫ నహీం మిలతా, తొ ఉసకె పాస అదాలత కా దరవాజా ఖటఖటానె కె అలావా కొఈ చారా నహీం హొతా। అదాలతొం సె ఉన్హెం ఇంసాఫ భీ మిలతా హై। సంవైధానిక తాకత ఓర రసూఖ రఖనె వాలె హాఈకొర్ట ఓర సుప్రీమ కొర్ట పర ఆజ దెశ కె నాగరికొం కా భరొసా కహీం జ్యాదా బఢ గయా హై। జాహిర హై కి ఇస భరొసె కీ వజహ వహాం న్యాయ కీ అమొల కుర్సీ పర బైఠె న్యాయాధీశొం కా ఆచరణ ఓర ఉనకె ఇంసాఫపసంద ఫైసలె హీ రహె హైం। లెకిన ఆమ లొగొం కొ కమ హీ పతా హొగా కి ఉపరీ అదాలతొం కె న్యాయమూర్తియొం కీ నియుక్తి మెం భీ రాజనీతి హొతీ హై ఓర అక్సర వహీ రాజనీతిక సత్తా ఆఖిరకార హావీ హొ జాతీ హై, జినకె ఖిలాఫ కఈ బార ఉన జజొం కొ హీ సునవాఈ కరనీ పడతీ హై। భారత కె కిసీ హాఈకొర్ట కీ పహలీ మహిలా ముఖ్య న్యాయాధీశ లీలా సెఠ కీ ఆత్మకథా సె గుజరతె హుఎ ఇస రాజనీతి కె దర్శన బార-బార హొతె హైం। అంగ్రెజీ కె మశహూర ఉపన్యాసకార విక్రమ సెఠ కీ మాం లీలా సెఠ కీ ఘర ఓర అదాలత నామ సె ఆఈ యహ ఆత్మకథా ఛహ సాల పహలె అంగ్రెజీ మెం ఆన బైలెంస కె నామ సె ప్రకాశిత హొ చుకీ హై। తబ ఇసె అంగ్రెజీ మెం హాథొంహాథ లియా గయా థా। లెకిన అదాలతీ నియుక్తియొం కీ రాజనీతి సె హిందీ పాఠకొం కా దస్తావెజీ సాబకా అబ జాకర పడా హై, జబ పెంగుఇన ఇండియా నె యహ కితాబ హిందీ మెం అనూదిత కరకె ప్రకాశిత కీ హై। ఇస రాజనీతి కొ జాననె ఓర సమఝనె కె లిఎ పాఠకొం కొ కితాబ కె శబ్దొం సె గుజరనా హొగా। జిసమెం లీలా సెఠ నె బెబాకీ సె లిఖా హై కి రాజనీతి కె చలతె వె సుప్రీమ కొర్ట కీ జజ నహీం బన పాఈం ఓర సుప్రీమ కొర్ట కీ పహలీ మహిలా జస్టిస హొనె కా గౌరవ కెరల కీ జస్టిస ఫాతిమా బీవీ హాసిల కరనె మెం సఫల రహీం। ఇస పూరీ కహానీ కొ జాననా ఓర సమఝనా ఇస కితాబ కె హీ జరిఎ హొ సకతా హై। ఇతనా హీ నహీం, యె ఆత్మకథా ఎక ఐసీ మహిలా కె ఆత్మసంఘర్ష కీ కహానీ భీ హై, జిసకె పితా కీ ఉసకె బచపన మెం హీ మౌత హొ జాతీ హై। మాం ఉసె సంఘర్షొం మెం పాలపొస కర బడా కరతీ హై ఓర వహ లడకీ అపనీ జిందగీ కీ శురూఆత రెలవె కె ఎక అధికారీ కీ స్టెనొ ఓర టాఇపిస్ట కె తౌర పర కరతీ హై। లెకిన అధ్యవసాయ నహీం ఛొడతీ ఓర వకాలత పాస కరకె వకీల బనతీ హై ఓర ఇతనీ సఫల వకీల బనతీ హై కి ఉసె యహీ వ్యవస్థా హాఈకొర్ట కా జస్టిస ఓర ఫిర చీఫ జస్టిస బనానె కె లిఎ మజబూర హొ జాతీ హై। ఇస కితాబ మెం అ సూటెబల బ్వॉయ కె లెఖక విక్రమ సెఠ కీ శబ్దొం కీ దునియా మెం ఉతరనె ఓర కామయాబ బననె కీ పూర్వపీఠికా కా భీ దర్శన కరానె మెం యహ కహానీ సఫల రహతీ హై।
ఇస స్తంభ మెం ఇస కితాబ కీ చర్చా కా మకసద పారంపరిక సమీక్షా నహీం హై। బల్కి హిందీ ప్రకాశన కీ దునియా మెం ఆ రహె బదలావొం కొ భీ రెఖాంకిత కరనా హై। పుస్తకాలయొం కె లిఎ ఖరీద పర కెంద్రిత రహీ హిందీ ప్రకాశన కీ దునియా మెం పెంగుఇన వాఇకింగ ధీరె-ధీరె క్రాంతి లానె కీ తైయారియొం మెం జుట గయా హై। అన్యథా పారంపరిక ప్రకాశన కీ దునియా ఆజ భీ జుగాడ ఓర ఉసీ పారంపరిక కహానీ-కవితా కీ హీ దునియా మెం ఖొయీ-సిమటీ హై। లెకిన పెంగుఇన హిందీ ప్రకాశన కీ దునియా కె నఎ దరవాజొం పర దస్తక దె రహా హై। వైచారికతా ఓర విమర్శ సె లెకర పారంపరిక ఖాంచె సె బాహర కీ హిందీ కీ దునియా మెం ఝాంకనె కీ కొశిశెం ఓర బాజార కీ జరూరతొం కె ముతాబిక మార్కెటింగ కె సాథ ఉతరె పెంగుఇన హిందీ ప్రకాశన కా చెహరా బదల రహా హై। ఇలెక్ట్రॉనిక మీడియా కె జరిఎ జబ సె పతా చలా హై కి హిందీ కా విశాల మధ్యవర్గ బాజార కీ బడీ తాకత బన కర ఉభరా హై। ఉస బాజార పర కబ్జా జమానె కీ కొశిశొం మెం ఉదారీకరణ వాలీ అర్థవ్యవస్థా వాలీ తాకతెం జొరశొర సె కూద పడీ హైం। మాల కల్చర కె జరిఎ కబ్జా జమానె కీ ఇస హొడ కొ సమఝా జా సకతా హై, జిసకీ ప్రక్రియా మహానగరొం సె లెకర దూసరీ శ్రెణీ కె శహరొం తక మెం దిఖనె లగీ హై। హిందీ కె ఇస బాజార కీ చర్చా కీజిఎ తొ పారంపరిక ప్రకాశక ఆజ భీ మాయూస ఓర రొతె హుఎ సె దిఖెంగె। ఇస రూదన కె బావజూద ఉనకీ సమृద్ధి బఢతీ జా రహీ హై। లెకిన పాఠకీయ సమृద్ధి కె సాథ హీ లెఖకీయ గౌరవ ఓర సమृద్ధి కీ ఒర ఉనకా ధ్యాన నహీం హై। లెకిన ఇస ఒర ధ్యాన పెంగుఇన నె దియా హై। భారత మెం ఉదారీకరణ కె బాద ఆ రహీ విదెశీ కంపనియొం కీ మంశా పర అబ తక న జానె కితనె సవాల ఉఠాఎ జా చుకె హైం। లెకిన పెంగుఇన పర సవాల నహీం ఉఠ రహె హైం। జబకి వహ భీ హిందీ కె బాజార సె హీ కమాఈ కరనె కె లిఎ ఉతరీ హై। ఇసకీ వజహ యహ హై కి వహ హిందీ కె ఇస విశాల బాజార కొ ప్రొఫెశనల ఓర సాంస్కृతిక నజరిఎ సె సమृద్ధ కరనె కీ కొశిశ మెం హీ జుటీ హై। ఉమ్మీద కీ జానీ చాహిఎ కి భారతీయ ఓర ఖాసకర హిందీ కె ప్రకాశక భీ ఐసె హీ నజరిఎ సె బాజార మెం ఉతరనె కీ కొశిశ కరెంగె ఓర అబ తక దీనహీన సమఝీ జాతీ రహీ హిందీ ప్రకాశన కీ దునియా కా చెహరా బదల సకెంగె।
(యహ ఆలెఖ పీపుల సమాచార భొపాల మెం ప్రకాశిత హొ చుకా హై)

ఎఫ ఎమ చైనల కె కర్మచారీ సంఘర్ష కొ తైయార

ఎఫ ఎమ సహిత ఆకాశవాణీ దిల్లీ కె విభిన్న చైనలొం మెం కామ కరనె వాలె సైకడొం ఉదఘొషకొం ఓర కర్మియొం మెం అధికతర కలాకారొం కొ పిఛలె గ్యారహ మహీనొం సె భుగతాన నహీం కియా గయా హై। కుఛ తొ ఐసె భీ హైం జిన్హెం ఇససె భీ అధిక సమయ సె పైసె నహీం మిలె హైం। ఇసకె లిఎ శ్రొతాఒం, కలాకారొం వ సమాజిక కార్యకర్తాఒం కె సాథ మిలకర ఇన కర్మచారియొం నె అపనా రెడియొ బచాఒం అభియాన శురూ కియా హై। అభియాన కా మాననా హై కి రెడియొ కె నిజీ చైనలొం కొ ఫాయదా పహుంచానె కె ఉద్దెశ్య సె ఆకాశవాణీ కీ స్థితి బదత్తర బనాఈ జా రహీ హై।

రాజధానీ మెం అపనా రెడియొ బచాఒం అభియాన మెం లగె శ్రొతాఒం, కలాకారొం వ సమాజిక కార్యకర్తాఒం కా మాననా హై కి రెడియొ కీ భీ వైసీ హీ స్థితి బనాఈ జా రహీ హై జైసా కి టెలీవిజన కె నిజీ చైనలొం కె లిఎ జగహ బనానె కె లిఎ వర్షొం పూర్వ దూరదర్శన కీ బనాఈ గఈ థీ। నిజీ చైనలొం కె శురూ హొనె సె పహలె మైట్రొం చైనల కొ సబసె జ్యాదా లొకప్రియ బనానె కీ కొశిశ కీ గఈ। ఉసకె జరియె దర్శకొం కీ రూచి కొ మసలన భాషా ఓర విషయ వస్తు ఆది హర స్తర పర బదలనె కీ పూరీ కొశిశ శురూ కీ గఈ। దూరదర్శన కె కర్మచారియొం కీ భీ శికాయతెం ఉన దినొం కాఫీ బఢ రహీ థీ ఓర ఉన పర ధ్యాన దెనె కీ జరూరత సరకార మహసూస నహీం కర రహీ థీ। ఇన దినొం రెడియొం కె పర్యాయ కె రూప మెం ఎఫఎమ చైనలొం కొ జానా జాతా హై। ఖాసతౌర సె మనొరంజన కె లిఎ శ్రొతాఒం కీ బడీ తాదాద ఎఫ ఎమ చైనలొం కె కార్యక్రమొం కొ సునతీ హై। లెకిన ఆకాశవాణీ కె ఎమ ఎమ చైనలొం కీ జొ స్థితి హై ఉసె దెఖకర ఆశ్చర్య హీ నహీం హొతా హై బల్కి యె ఎక భరొసె కె సాథ కహా జా సకతా హై కి రెడియొం కె నిజీ చైనలొం కె విస్తార కె లిఎ ఆకాశవాణీ కె ఆలా అధికారీ కామ కర రహె హైం। యాద దిలానె కీ జరూరత నహీం హొనీ చాహిఎ కి టెలీవిజన కె నిజీ చైనలొం కీ శురూఆత మెం దూరదర్శన కొ ఛొడకర ఉసకె కఈ బడె అధికారీ నిజీ చైనలొం కీ సెవా మెం ఉంచీ తనఖ్వాహ పర చలె గఎ థె।

ఎక తరఫ తొ రెడియొ కా తెజీ సె విస్తార హొ రహా హై ఓర దూసరీ తరఫ ఆకాశవాణీ పర వర్షొం సె నఈ నియుక్తియాం నహీం హుఈం హైం ఓర యహాఁ ప్రొగ్రామ ప్రజెంటెశన కా కామ ఆకస్మిక ప్రస్తొతా హీ కరతె హైం। కామ కె ఘంటె అధిక ఓర పారిశ్రమిక కమ, ఇస పర భీ భుగతాన మెం వర్ష భర కీ దెరీ । జబకి సంసద కీ ఎక సమితి నె ఆకాశవాణీ మెం అస్థాయీ కలాకారొం కీ బదతర స్థితి పర చింతా జాహిర కరతె హుఎ ఉనకీ స్థాయీ నియుక్తియాం కరనె కీ సిఫారిశ కీ థీ।

రెడియొ కె సబసె లొకప్రియ ఎమ ఎఫ చైనలొం కె లిఎ కామ కరనె వాలె కలాకారొం నె దొ మహీనె కె దౌరాన సమ్బంధిత ఉచ్చాధికారియొం సె మిలకర ఇన స్థితియొం సె అవగత కరాయా హై లెకిన స్థితియాం జస కీ తస హైం । "అపనా రెడియొ బచాఒ " మంచ కె తత్వావధాన మెం లగభగ బీస సక్రియ ప్రజెన్టరొం కా ఎక ప్రతినిధిమండల ఆకాశవాణీ మహానిదెశక కొ పహలె १७ ఫరవరీ ఓర ఫిర २६ అప్రెల २०१० కొ జ్ఞాపన దె చుకా హై । ఇస జ్ఞాపన మెం కార్యక్రమొం కె గిరతె స్తర, భుగతాన మెం అభూతపూర్వ విలమ్బ కె ఓర ధ్యాన దిలాయా గయా హై ఓర ఎఫ ఎమ గొల్డ చైనెల మెం చల రహీ గడబడియొం కె లిఎ ఎఫ ఎమ గొల్డ చైనల కీ కార్యక్రమ అధిశాసీ MrsMmmmmmmmm Mrs. Ritu Rajput కొ జిమ్మెవార బతాయా గయా హై। లమ్బె సమయ తక యహ చైనల దెశ కె సర్వాధిక లొకప్రియ చైనెల్స మెం రహా హై ఓర ఇసకె సూఝబూఝ సె భరె మనొరంజక ఓర జ్ఞానవర్ధక కార్యక్రమ వ్యాపక జనహిత కా కామ కరతె రహె హైం ఓర శ్రొతాఒం కా జీవన ప్రకాశిత కరతె రహె హైం.

అపనా రెడియొ బచాఒ మంచ ఇస సన్దర్భ మెం సూచనా ఓర ప్రసారణ మంత్రాలయ సె తత్కాల హస్తక్షెప కీ మాంగ కరతా హై ఓర తురంత భుగతాన కర కె కైజుఅల ప్రజెన్టరొం కె నియమితీకరణ కీ ప్రక్రియా ఆరమ్భ కరనె కీ భీ మాంగ కరతా హై। సాథ హీ సంసదీయ సమితి కీ సిఫారిశొం కె ఆలొక మెం తత్కాల కదమ ఉఠానె కా ఆగ్రహ కరతా హై। ఇస మంచ కె సదస్యొం నె ఇస బాత పర భీ జొర దియా హై కి ఆకాశవాణీ కొ బర్బాద కరనె కీ జొ సాజిశ చల రహీ హై ఉసకా పర్దాపాశ కరనె కె లిఎ మంచ రాజధానీ ఓర దెశ కె దూసరె శహరొం మెం అభియాన చలాఎగా।